Cəmiyyətlər bəzən ən böyük dəyişiklikləri inqilablarla deyil, adiləşdirməklə yaşayır. Dünən qəribə görünən bu gün norma olur, bu gün norma sayılan isə sabah kimliyin özünə çevrilir. Qadının kişi kimi rəqs etməsi də məhz bu səssiz və tədrici transformasiyanın tərkib hissəsidir. İlk baxışda bu, sadəcə fərdi seçim, bədən azadlığı və ya estetik müxtəliflik kimi təqdim olunur. Lakin məsələ bədənin harada bitdiyi, mədəniyyətin harada başladığı sualı ilə üz-üzə qalanda artıq şəxsi seçim olmaqdan çıxır və ictimai məna qazanır.
Rəqs bədənin təsadüfi hərəkətlər toplusu deyil. O, düşüncənin, daxili nizamın, mədəni kodların hərəkətə çevrilmiş formasıdır. Tarix boyu qadın rəqsi incəliyin, ahəngin, zərif gücün ifadəsi olub. Bu incəlik zəiflik yox, fərqli güc formasıdır — səssiz, amma təsirli; yumşaq, amma dərin. Qadınlığın dili məhz bu incəlik üzərindən qurulub. Kişi rəqsinin sərtliyi, ritmik gücü və aqressiv enerjisi isə başqa bir təbiətin məhsuludur. Bu iki dili bir-birinə zorla uyğunlaşdırmaq nə bərabərlik yaradır, nə də azadlıq. Bu, fərqliliyin silinməsidir.
Bərabərlik anlayışı uzun müddətdir yanlış oxunur. Bərabərlik eyni olmaq demək deyil. Əksinə, bərabərlik fərqli təbiətlərin öz mahiyyətində dəyərli sayılmasıdır. Qadını kişi kimi hərəkət etdirməklə onu gücləndirdiyini düşünən yanaşma əslində qadınlığın öz gücünü inkar edir. Qadın kişi kimi rəqs etdikcə güclənmir; sadəcə özünə yad bir forma alır. Bu yadlaşma isə estetik problem olmaqdan çox, kimlik problemidir.
Müasirlik adı altında qadın incəliyinin “köhnəlik”, “geriçilik” kimi damğalanması mədəni zorakılığın ən incə formalarından biridir. Qadına deyilir ki, incə olma, sərt ol; ahəngli olma, aqressiv ol; qadın kimi yox, kişi kimi görün. Bu, qadının azadlığı deyil, qadının öz təbiətinə qarşı üsyana məcbur edilməsidir. Paradoks ondadır ki, bu zorakılıq azadlıq adı ilə edilir və buna qarşı çıxanlar “köhnə düşüncəli” damğası ilə susdurulur.
Təəssüf ki, insanların böyük əksəriyyəti bu prosesin fərqində deyil. Çünki bu deqradasiya ani baş vermir. O, yavaş-yavaş, gözəgörünməz şəkildə irəliləyir. Bu gün bir rəqs forması dəyişir, sabah davranış normaları, bir gün sonra isə qadın və kişi arasındakı psixoloji balans. Estetik sərhədlər dağılanda yalnız sənət dəyişmir — ailə modeli, münasibətlər sistemi, hətta insanın öz bədəninə baxışı da dəyişir.
İnsan bədəni psixikanın güzgüsüdür. Bədəni hansı dillə danışdırırıqsa, şüurumuz da o dildə düşünməyə başlayır. Qadın öz bədən dilində kişi davranışlarını normallaşdırdıqca daxili ziddiyyət qaçılmaz olur. Bir tərəfdə təbiət, digər tərəfdə ideoloji zor. Bu ziddiyyət uzunmüddətli psixoloji gərginlik yaradır. Nəticədə nə sağlam qadınlıq formalaşır, nə də sağlam şəxsiyyət. Bu problem fərdi çərçivəni aşaraq cəmiyyətin ümumi psixoloji sağlamlığına çevrilir.
Ən təhlükəlisi isə budur ki, bu proses səs-küylü deyil. Heç kim birdən-birə etiraz etmir, çünki hər şey “normal” kimi təqdim olunur. Normal sayılan isə artıq mübahisə mövzusu olmur. Mədəni tənəzzül də məhz bu nöqtədən başlayır — sualların verilmədiyi, fərqlərin müdafiə olunmadığı yerdən. Qadın incəliyinin sıradan çıxarılması qadına qarşı deyil, bütövlükdə mədəniyyətə qarşı yönəlmiş hücumdur.
Çünki mədəniyyət yalnız texnologiya və inkişaf göstəricilərindən ibarət deyil. Mədəniyyət incəliyin qorunduğu, fərqliliyin tanındığı, hər təbiətin öz dilində yaşamasına imkan verilən mühitdir. Qadın incəliyinin susdurulduğu yerdə mədəniyyət də susur. İncəlik itəndə estetik ölür, estetik öləndə isə insan öz mahiyyətindən uzaqlaşır.
Bu gün bunu görməməzliyə vuranlar sabah nəticələri ilə üzləşəcək. Çünki kimlik böhranı bir gündə yaranmır, amma yarandıqda çox gec olur. Qadın kişi kimi rəqs etdikcə təkcə bir sənət forması dəyişmir — cəmiyyət öz ruhundan bir parçanı itirir. Və ruhunu itirən cəmiyyət gec-tez öz yolunu da itirir.
