İnsan da, millət də tarix boyunca iki yolun qarşısında dayanır: ya özün olaraq qalmaq, ya da başqasına bənzəmək. Birincisi çətin, ikincisi isə rahat görünür. Çünki təqlid məsuliyyət tələb etmir; hazır qəliblər var, yalnız uyğunlaşmaq qalır. Lakin bu rahatlıq yavaş-yavaş varlığı aşındırır. Zaman keçdikcə insan da, millət də öz səsini eşitməz olur.
Özgəyə bənzəmək çox vaxt “müasirlik” adı altında təqdim edilir. Halbuki müasirlik başqasının kölgəsində yaşamaq deyil, öz ruhunu zamanın içində qorumaqdır. Zaman dəyişir, texnologiyalar yenilənir, həyat formaları çevrilir. Amma kök dəyişəndə, ağac da quruyur. Kök olmayan yerdə gələcək yalnız illüziyadır.
Bir millət yad dəyərləri düşünmədən qəbul etdikcə, öz mədəniyyətini, tarixini və mənəvi dayaqlarını zəiflədir. Bu proses ani deyil; səssiz, dərin və təhlükəlidir. Çünki şüur yavaş-yavaş dəyişir. İnsanlar fərqinə varmadan öz dilinə, simvoluna, hətta özünə yadlaşır. Bu yadlaşma isə daxili boşluq yaradır.
Ən böyük işğal torpaq işğalı deyil. Ən təhlükəli işğal şüurun işğalıdır. Torpaq itirilə bilər, yenidən qazanıla bilər. Amma şüur itiriləndə millət artıq özünə qayıdacaq yolu tanımır. Kim olduğunu unutmuş toplum başqasının hekayəsini yaşayır.
Özün olmaq təkəbbür deyil, məsuliyyətdir. Bu, keçmişə qapanmaq yox, kökü gələcəyə daşımaqdır. Sağlam cəmiyyət başqa mədəniyyətlərdən öyrənə bilər, amma onlara çevrilməz. Seçmək bacarığı olmayan toplum isə hər küləyin istiqamətinə düşər.
Biz başqasına bənzədikcə “mən”imizi itiririk. “Mən”ini itirən insan “biz” ola bilmir. Çünki birlik kimlik üzərində qurulur. Kimliyi olmayan birlik isə sadəcə kütlədir.
Özümüzə qayıtmaq geriyə getmək deyil. Bu, varlığın başlanğıc nöqtəsinə dönməkdir. İnsan yalnız özü olanda azaddır. Millət də yalnız öz ruhuna sahib olanda yaşayır.
Özgəyə bənzəyən millət özünü itirmiş millətdir.
Özün olmaq isə sadəcə seçim deyil — var olmaqdır.
