Xurafatın kölgəsində qalan mənəviyyat haqqında fəlsəfi düşüncələr
Tarixin qəribə paradokslarından biri budur ki, insanın mənəvi dərinliyini ifadə edən anlayışlar bəzən elə onları qoruduğunu iddia edən sistemlərin əlində dəyərdən düşür. İnsan düşüncəsinin ən saf və ən incə sözləri belə, yanlış istifadənin nəticəsində öz həqiqi mənasını itirə bilir. “Ruh” anlayışı da məhz belə taleyə məruz qalmış sözlərdəndir.
Əslində ruh insan varlığının ən dərin qatını ifadə edən anlayışdır. O, insanın sadəcə bioloji varlıq olmadığını göstərən mənəvi ölçüdür. İnsanın vicdanı, düşüncəsi, yaradıcılığı, daxili işığı və varlıq haqqında düşünmək qabiliyyəti məhz ruh anlayışında cəmlənir. Ruh insanın yalnız yaşaması deyil, həm də anlaması, hiss etməsi və dərk etməsi deməkdir.
Lakin tarix boyu müxtəlif dini sistemlər bu anlayışı öz ideoloji məqsədlərinə uyğun şəkildə dəyişdirmiş və onu təbii fəlsəfi məzmundan uzaqlaşdırmışdır. Ruh insanın mənəvi inkişafını ifadə edən anlayış olmaq əvəzinə, getdikcə qorxu və itaət ideologiyasının tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Ruh haqqında təsəvvürlər mifoloji elementlərlə doldurulmuş, onun ətrafında fövqəltəbii qorxular yaradılmışdır.
Bu proses nəticəsində ruh anlayışı insanın daxili dünyasını izah edən fəlsəfi kateqoriyadan uzaqlaşdırılıb metafizik qorxu mexanizminə çevrildi. Ruh cəzalandırılan, mükafatlandırılan, əzab çəkən və ya xilas edilən bir varlıq kimi təsvir olundu. Bu isə insanın mənəvi azadlığını genişləndirmək əvəzinə, onu itaətə yönəltmək üçün istifadə edildi.
Beləliklə, ruh insanın mənəvi azadlığının simvolu olmaqdan çıxıb dini sistemlərin ideoloji vasitəsinə çevrildi. Paradoks da məhz burada yaranır: ruhaniyyatı təmsil etdiyini iddia edən sistemlər, əslində ruh anlayışının özünü gözdən saldılar.
Bu gün “ruh” sözü yazılanda və ya deyiləndə insanların bir hissəsi instinktiv şəkildə ehtiyat edir. Onlar bu sözün arxasında mənəvi dərinlik deyil, xurafat axtarırlar. Bunun səbəbi isə sözün özündə deyil, onun əsrlər boyu necə təqdim edilməsindədir. Uzun müddət ruh anlayışı xurafatla eyniləşdirildiyi üçün bu gün bir çox insan onu rasional düşüncəyə zidd anlayış kimi qəbul edir.
Halbuki ruh anlayışı xurafatdan təmizləndikdə onun həqiqi mahiyyəti yenidən görünür. Ruh insanın mənəvi potensialıdır. O, insanın vicdanında, düşüncəsində, yaradıcılığında və azad iradəsində yaşayır. Ruh insanın özünü və dünyanı dərk etmək qabiliyyətidir. Bu baxımdan ruh mistik bir varlıq deyil, insanın mənəvi mahiyyətinin ifadəsidir.
Ruh anlayışının yenidən dəyər qazanması üçün onu dini mifologiyadan ayırmaq lazımdır. Ruh qorxu və cəza ilə deyil, idrak və mənəviyyatla əlaqələndirilməlidir. O zaman ruh anlayışı yenidən insanın daxili inkişafının simvoluna çevrilə bilər.
Əslində insan tarixi bir mənada ruhun özünü anlama tarixidir. İnsan nə qədər çox düşünür, yaradır və dərk edirsə, bir o qədər də ruhunun imkanlarını kəşf edir. Bu baxımdan ruh insanın ən böyük potensialıdır.
Ruh xurafatın deyil, mənəvi azadlığın anlayışıdır. O, insanın daxili aləminin ən incə qatıdır və insanı sadəcə canlı varlıq olmaqdan çıxarıb düşünən və dərk edən varlığa çevirir.
Deməli, ruh anlayışının nüfuzunu sarsıdan onun özü deyil, onun üzərinə yüklənmiş xurafatdır. Ruh anlayışını xilas etməyin yolu isə onu qorxu və miflərdən azad edib yenidən insanın mənəvi və fəlsəfi təcrübəsinin mərkəzinə qaytarmaqdır.
Bu baş verdikdə “ruh” sözü artıq insanları diksindirən bir ifadə olmayacaq. O, yenidən insanın daxili aləminin ən saf və ən dərin adlarından birinə çevriləcək.
Düzgün Atalı
