Tarix göstərir ki, millətə qarşı yönələn düşüncələr heç vaxt təküzlü olmur. Onlar bəzən müqəddəs sözlərin pərdəsi arxasında gizlənir, bəzən də “bəşəriyyət” adlı parlaq və aldadıcı anlayışa bürünür. Ümmətçiliklə kosmopolitizm zahirdə bir-birinə zidd kimi görünür, lakin mahiyyət etibarilə eyni boşluğa açılır: millətsizliyə. Bu boşluq insanın öz kökündən, yaddaşından və tarixi taleyindən qoparıldığı mənəvi uçurumdur.
Ümmətçi düşüncə milləti Tanrı adına susdurur. O, insana təlqin edir ki, dilin əhəmiyyətsizdir, tarixinin müstəqil mənası yoxdur, milli iradən isə fitnə sayılır. Bu baxışda millət canlı varlıq deyil, sadəcə ad, rəqəm və itaət edən kütlədir. Ruhdan məhrum edilmiş ibadət həyatı yaşatmır; əksinə, milləti yavaş-yavaş əridir.
Tanrı adı ilə millətin boğulması isə bəlkə də ən ağır metafizik cinayətdir.Kosmopolit düşüncə isə milləti “köhnə yük” kimi təqdim edir. O, insanı bütün dünyaya aid elan edir, amma heç bir yerə məxsus buraxmır. Bu azadlıq deyil — bu, köksüzlükdür. Kökü olmayan ağac yaşaya bilmədiyi kimi, milli yaddaşı silinmiş insan da həqiqi mənada bəşəri ola bilməz. Kosmopolitizm insanı torpaqsız səma quşuna çevirir: uçur, lakin heç yerə qonmur.
Bu iki düşüncə fərqli dillərdə danışsa da, eyni hökmü verir: millət artıq lazım deyil. Halbuki millət insanın dünyaya açılan qapısıdır, ondan qaçış yolu yox. İnsan əvvəlcə kim olduğunu bilmədən, bəşəriyyət haqqında danışa bilməz. Millət fərqlilik deyil, dərinlikdir; ayrılıq deyil, varlıqdır.
Millətsiz insan iradəsiz insandır. İradəsiz cəmiyyət isə tarix yarada bilməz — yalnız tarixin içində sürüklənər. Ümmətçilik itaət yaradır, kosmopolitizm laqeydlik; biri insanı qorxuya bağlayır, digəri biganəliyə. Hər ikisi milli məsuliyyəti öldürür, hər ikisi cəmiyyəti ruhsuz kütləyə çevirir.
Gerçək millətçilik başqasını inkar etməz — özünü inşa edər. O, insanı nə qapalı fanatizmə, nə də köksüz qloballığa sürükləyər. Milli şüur insanın öz varlığını dərk etməsidir. Özünü dərk edən insan isə başqasını da anlaya bilər. Millətçilik bəşəriliyə gedən yolun başlanğıcıdır, ona maneə deyil.
Milləti inkar edən hər ideologiya sonda insanı da inkar edir. Çünki insan yaddaşla, dillə, torpaqla və tarixlə bütövdür. Bu bütövlüyü dağıtmaq azadlıq yox, varlığın intiharıdır. Millət yaşadıqca insan yaşayır; millət susduqda isə tarix danışmağı dayandırır.
