Müstəqillik və itirilən millilik paradoksu

Tarixin ironiyalarından biri də budur ki, bəzən xalqlar müstəqil dövlətə sahib olduqdan sonra milli ruhlarını itirməyə başlayırlar. Bu fikir ilk baxışda ziddiyyətli görünə bilər. Çünki məntiq belə deyir: millət azadlıq əldə etdikcə milli kimlik daha da möhkəmlənməlidir. Lakin bir çox hallarda tarix bunun əksini göstərir. Müstəqil dövlətə sahib olmadığımız dövrlərdə daha milli idik, müstəqil dövlətimiz olandan sonra isə milliliyimizi tədricən itirməyə başladıq.

Dövlətsiz millətlər üçün milli kimlik sadəcə mədəni anlayış deyil, həm də varlıq məsələsidir. Dövlətin olmadığı şəraitdə xalq öz dilinə, adət-ənənəsinə, tarix və yaddaşına daha çox sarılır. Çünki bu dəyərlər onun varlığını qoruyan yeganə qalaya çevrilir. Məhz buna görə işğal və ya siyasi asılılıq dövrlərində milli şüur daha güclü olur. İnsanlar milli kimliyi qorumağı müqavimət forması kimi qəbul edirlər.

Bu proses təkcə bizim tariximizə aid deyil. Dünyanın bir çox xalqları məhz əsarət dövründə milli ruhlarını daha güclü yaşadıblar. Çünki təhlükə altında olan kimlik özünü müdafiə etməyə çalışır. Dil, mədəniyyət və tarix bu müdafiənin əsas silahına çevrilir.

Lakin müstəqillik əldə olunduqdan sonra başqa bir proses başlayır. Dövlət qurumları, siyasi elitalar, iqtisadi maraqlar və qlobal təsirlər milli ideyanın yerini tədricən formal dövlətçilik anlayışı ilə əvəz edir. Dövlət atributları – bayraq, gerb, himn – qalır, lakin onların arxasında dayanmalı olan milli ruh zəifləməyə başlayır.

Burada əsas problem ondan ibarətdir ki, müstəqillik çox zaman məqsəd kimi qəbul edilir, vasitə kimi yox. Halbuki müstəqillik yalnız başlanğıcdır. Əgər müstəqil dövlət milli kimliyin qorunmasına və inkişafına xidmət etmirsə, o zaman dövlət və millət arasında mənəvi bağ zəifləyir. Nəticədə dövlət siyasi struktura çevrilir, millət isə öz mənəvi dayaqlarını tədricən itirir.

Bu prosesin başqa bir səbəbi də odur ki, müstəqillikdən sonra cəmiyyətlərdə konformizm və rahatlıq psixologiyası yaranır. Əvvəllər millət öz kimliyini qorumaq üçün mübarizə aparırdı. Müstəqillikdən sonra isə bir çox insanlar bu məsuliyyəti dövlətin üzərinə qoyur. Beləliklə, milli məsuliyyət fərdi şüurdan çıxaraq bürokratik mexanizmə çevrilir. Halbuki millət dövlət tərəfindən deyil, insanların öz şüuru tərəfindən yaşadılır.

Digər tərəfdən qloballaşma və ideoloji təsirlər də milli kimliyin zəifləməsində rol oynayır. Müstəqil dövlət qurulduqdan sonra xarici təsirlər daha asan şəkildə cəmiyyətə daxil olur. Əgər milli düşüncə güclü deyilsə, bu təsirlər milli kimliyin aşınmasına səbəb olur.

Burada ən təhlükəli vəziyyət isə milli anlayışın formal simvollara çevrilməsidir. İnsanlar milli olmaq əvəzinə sadəcə milli atributlardan istifadə etməklə kifayətlənirlər. Bayraq asmaq, şüar səsləndirmək və ya rəsmi tədbirlərdə iştirak etmək millilik kimi təqdim olunur. Halbuki millilik bunlardan daha dərin mənəvi və düşüncəvi məsələdir.

Əslində dövlət millətin nəticəsidir, səbəbi deyil. Millət güclü olduqda dövlət də güclü olur. Əgər milli şüur zəifləyirsə, dövlət də tədricən mənəvi dayaqlarını itirməyə başlayır. Bu səbəbdən müstəqil dövlətin mövcudluğu milliliyin avtomatik qorunacağı anlamına gəlmir.

Tarixin bizə verdiyi dərs çox sadədir: millət yalnız siyasi sərhədlərlə yaşamır. Millət dilində, düşüncəsində, mədəniyyətində və mənəvi yaddaşında yaşayır. Dövlət bu dəyərləri qorumaq üçün vasitədir. Əgər vasitə məqsədin yerini tutarsa, o zaman millət öz ruhunu itirə bilər.

Deməli, həqiqi müstəqillik yalnız siyasi müstəqillik deyil. Həqiqi müstəqillik milli şüurun, milli düşüncənin və milli mənəvi dəyərlərin qorunmasıdır. Əks halda müstəqil dövlətə sahib olmaq millətin yaşaması üçün kifayət etmir.