Qur’an çox vaxt dəyişməz, zamandan və məkandan azad ilahi həqiqət kimi təqdim olunur. Lakin onu açıb oxuyanda qarşımıza çıxan mənzərə Tanrıdan çox VII əsr ərəb dünyasıdır – onun qorxuları, ehtiyacları, kişi hakimiyyəti və qəbilə düşüncəsi. Quran burada yeni bir insan yaratmır; o, mövcud olan cəmiyyətin normalarını Tanrı adı ilə müqəddəsləşdirir.
O dövrün Ərəbistanı patriarxal idi. Qadın sosial baxımdan ikinci dərəcəli sayılırdı, onun mirası məhdud, şahidliyi yarım, seçki və səs hüququ yox idi. Köləlik adi bir hal sayılırdı və bunun sosial təsiri hər kəsin həyatını müəyyən edirdi. Güc və itaət həyatın mərkəzi idi; qəbilə hüququ isə fərdi azadlığın üstünə qoyulmuş təzyiq mexanizmi kimi işləyirdi. Qur’an bu reallıqları kökündən dağıtmır – onları ilahi dilə çevirib normaya salır.
Çoxarvadlılıq ləğv edilmir, sadəcə çərçivəyə salınır.
Köləlik qadağan edilmir, qaydaya bağlanır.
Qadın kişi ilə bərabər tutulmur, onun rolu və hüquqları məhdudlaşdırılır.
Şahidlikdə, mirasda, ailədə kişi üstün mövqedə qalır.
Bu, Tanrı ədalətidir, yoxsa ərəb patriarxiyasının müqəddəsləşdirilmiş forması?
Əgər bu kitab həqiqətən bütün bəşəriyyət üçün göndərilibsə, niyə onun hüquqi və əxlaqi modeli konkret bir mədəniyyətin – səhrada yaşayan ərəb qəbilələrinin – dünyagörüşünə bu qədər sıx bağlıdır? Niyə qadın, ailə, müharibə, hakimiyyət anlayışları məhz o dövrün reallığı ilə uyğun gəlir? Bu, təsadüf deyil. Burada işləyən mexanizm çox sadədir: İnsan öz düzəltdiyi qaydanı Tanrı adına çıxararaq onu toxunulmaz edir.
İnsan hökmü ilahiləşdirildikdə artıq mübahisə bitir. Tənqid küfr sayılır. Sosial ədalətsizlik “ilahi nizam” kimi təqdim olunur. Kişi hökmranlığı Tanrı iradəsi adlanır. Qadının susması və itaəti imanla bərabərləşdirilir. Tarixi olaraq, bu, dinin ən qədim siyasi texnologiyasıdır: mövcud güc strukturlarını müqəddəsləşdirmək.
Bu gün müsəlman cəmiyyətlərinin qadın hüquqları, fərdi azadlıqlar və demokratiya ilə problemlərinin kökü də buradadır. Çünki onlar gələcəyi yox, müqəddəsləşdirilmiş keçmişi müdafiə edirlər. Zaman dəyişir, elm inkişaf edir, insan düşüncəsi inkişaf edir, amma VII əsrin sosial kodeksi hələ də insanlığa “əbədi həqiqət” kimi zorla geydirilir. Məhz buna görədir ki, qadın hələ də bir çox ölkələrdə ikinci dərəcəli hesab olunur, tənqid və düşüncə sərbəstliyi təhlükə kimi qiymətləndirilir.
Tanrının varlığı fərz edilirsə, O, bir xalqın, bir dövrün və bir mədəniyyətin içində kilidlənə bilməz. Əgər Tanrı ədalətlidirsə, qadını yarım, kişini tam yarada bilməz. Əgər Tanrı universaldırsa, Onun adı ilə yazılmış bir kitab bir qəbilənin ailə qanunu ola bilməz.
Tarix göstərir ki, dini mətnlər çox vaxt mövcud güc strukturlarını qorumaq üçün istifadə edilib. Qur’an da bu nümunələrdən biridir: qadının, kəsilmiş qəbilə hüquqlarının, köləliyin, döyüş və qisas anlayışının müqəddəsləşdirilməsi. Bu, yalnız VII əsrə aid deyil – modern dünyada da müxtəlif formalarda təkrar olunur: tənqidə qadağa, fərqli düşüncəyə düşmənçilik, sosial bərabərsizlik.
Qur’anın içində metafizik çağırış ola bilər, amma onun hüququ, əxlaqı və sosial modeli insan tərəfindən yaradılmış və konkret bir dövrün mədəniyyətinə uyğunlaşdırılmışdır. Tanrı adı sadəcə bir möhür rolunu oynayır. Bu, dini inkar etmək deyil. Əksinə, dini mifdən və tarixi yükdən ayıraraq daha dürüst oxumaqdır.
Son söz: Bu kitab göydən enməyib — tarixdən gəlib.
Sadəcə Tanrının adı ilə möhürlənib
