Tarix boyu millətlərin taleyini yalnız onların siyasi gücü və ya hərbi qüdrəti müəyyən etməyib. Millətləri ucaldan və ya zəiflədən əsas amil onların yaratdıqları dəyərlər sistemidir. Bir millət yalnız o zaman böyük tarix yarada bilir ki, o, öz ruhundan doğan düşüncə ilə yaşayır. Əks halda, başqa mədəniyyətlərin və ideologiyaların kölgəsində qalan millət öz yaradıcılıq gücünü itirir və tarixdə passiv bir mövqeyə çəkilir.
Bu baxımdan demək olar ki, ərəb dəyərlərinə bürünmüş türk XXI əsrin fenomeni ola bilməz. Çünki başqasının ruhunu öz varlığının əsası kimi qəbul edən millət öz taleyini yaratmaq gücünü itirir. Millət yalnız öz düşüncəsi ilə yaşadıqda və öz ruhunun dərinliklərindən doğan dəyərlər yaratdıqda tarixdə böyük rol oynaya bilir.
Türk tarixinin dərin qatlarına nəzər saldıqda, bu millətin gücünün onun azad ruhundan və həyatsevər dünyagörüşündən qaynaqlandığını görmək çətin deyil. Türk düşüncəsi əsrlər boyu dünyaya açıq, insana yaxın və təbiətlə vəhdətdə olan bir ruh daşıyıb. Bu düşüncə insanı qorxudan və itaətə çağıran deyil, yaşadan və ucaldan bir fəlsəfəyə əsaslanırdı. Göylə yerin vəhdətini hiss edən bu dünyagörüşündə insan kainatın bir parçası kimi qəbul olunurdu.
Lakin tarix boyu müxtəlif ideoloji və dini təsirlərin nəticəsində türk tədricən öz kökündən uzaqlaşmağa başladı. Başqasının dəyərlərini dəyişməz həqiqət kimi qəbul etmək milli ruhun zəifləməsinə səbəb oldu. Belə bir vəziyyətdə millət öz daxili yaradıcılıq gücünü itirir və tədricən başqasının mənəvi kölgəsinə çevrilir. Halbuki millət yalnız o zaman yüksəlir ki, o, öz ruhuna qayıdır.
Türkün gələcəyi də məhz bu qayıdışdan keçir. Lakin bu qayıdış keçmişə kor-koranə qayıtmaq demək deyil. Bu, öz varlığının mahiyyətini yenidən dərk etməkdir. Tarixə qayıtmaq keçmişi təkrarlamaq üçün deyil, onun içində gizlənmiş ruhu anlamaq üçündür. Millət öz kökünü anladıqda, o kökün üzərində yeni və daha müasir bir düşüncə qurmaq imkanı əldə edir.
Türklər yalnız öz bağrından doğan, insaniliyə əsaslanan yeni bir dəyərlər sistemi ilə özlərini dəyişə bilərlər. Bu dəyərlər sistemi təqlid üzərində qurulmamalıdır. O, insanın ləyaqətini, azadlığını və yaradıcılıq gücünü əsas tutmalıdır. Belə bir düşüncə sistemi türk ruhunun ən qədim qatlarında mövcud olan həyatsevərlik və azadlıq ideyası ilə uyğunlaşmalıdır.
Tarix göstərir ki, türklər böyük dəyişikliklər yaratmaq potensialına malik olan bir millətdir. Onların qurduqları dövlətlər və yaratdıqları mədəniyyətlər bunun ən aydın sübutudur. Lakin potensialın gerçək gücə çevrilməsi üçün yalnız tarixlə fəxr etmək kifayət etmir. Bunun üçün millətin özünə inamı olmalıdır.
Özünə inanmayan millət böyük ideyalar yarada bilməz. Öz gücünə şübhə edən xalq isə tarix yaratmaq əvəzinə başqalarının yaratdığı tarixə tabe olur. Buna görə də türk insanı ilk növbədə özünə güvənməyi öyrənməlidir. O, öz böyüklüyünü yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, gələcəyin imkanları kimi dərk etməlidir.
Türk insanı tarixini bilməli, lakin tarixdə donub qalmamalıdır. Tarix millətin yaddaşıdır, lakin onun gələcəyi deyil. Gələcək yalnız yaradıcı düşüncə ilə qurulur. Əgər millət keçmişin kölgəsində qalarsa, o zaman onun gələcəyi də köhnə düşüncələrin təkrarı olacaqdır. Halbuki XXI əsr yeni düşüncə tələb edən bir dövrdür.
Bu əsrdə millətlərin gücü yalnız iqtisadi və ya hərbi qüdrətlə ölçülmür. Bu əsrdə millətlər yaratdıqları ideyalar və dəyərlər vasitəsilə tanınırlar. Kim ki yeni fikir yaradır, o tarixə istiqamət verir. Kim ki başqasının fikri ilə yaşayır, o isə yalnız izləyici olaraq qalır.
Türklərin də qarşısında məhz belə bir seçim dayanır. Onlar ya başqasının dəyərləri ilə yaşamağa davam edəcəklər, ya da öz ruhlarından doğan yeni bir düşüncə sistemi yaradacaqlar. Birinci yol milləti tarixdə passiv bir kütləyə çevirir. İkinci yol isə onu yenidən tarix yaradan gücə çevirə bilər.
Əgər türk insanı özünə güvənməyi bacarsa, öz köklərini və böyüklüyünü dərk etsə və insaniliyə əsaslanan yeni bir dəyərlər sistemi yaratsa, o zaman bu millət yalnız regionun deyil, bütün əsrin fenomeninə çevrilə bilər.
Çünki böyük millətlərin taleyi başqalarının kölgəsində deyil, öz ruhlarının işığında yazılır.
Türklər yalnız bu əsaslara əməl etdikləri təqdirdə XXI əsrin fenomeninə çevrilə bilərlər. Bunun başlanğıcı isə bir millətin öz ruhunu yenidən kəşf etməsi və özünə inanmasıdır.
