Son vaxtlar Türkün milli baş örtüyünün milliliyinə dil uzadanların sayı çoxalır və hətta qadınların qara çadraya bürünməsi kimi türk qadınına yad olan,islamdan bizə miras qalan qara çadranı ön plana çəkmə cəhdlərinə tez-tez rast gəlinir..Bunları nəzərə alaraq Kəlağay adlı baş örtüyünün türklər üçün nə qədər dəyərli olması haqda araşdırmalarımı Sizlərlə bölüşmək fikrinə düşdüm!
Kəlağay – Türkün milli baş örtüyü..
Türk xalqlarının zəngin və qədim mədəni irsində Kəlağay xüsusi və şərəfli mövqe tutur. Bu incə ipək baş örtüyü sadəcə geyim elementi deyil, milli kimliyin, qadın ləyaqətinin, azadlığın, zərifliyin və mənəvi gücün ən parlaq simvoludur. Qədim türk adət-ənənələrindən, Böyük İpək Yolunun mədəniyyətindən qaynaqlanan Kəlağay, qadının başını örtməklə onu heç vaxt təhqir etmir və ya məhdudlaşdırmır. Əksinə, onun əzəmətini, müstəqilliyini və daxili azadlığını vurğulayır. İslamdan əvvəlki türk mənəviyyatında – Tenqri inancında – qadın cəmiyyətin bərabər və fəal üzvü idi; Kəlağay bu azad və harmonik ruhu özündə saxlayaraq, türk qadınının milli yaddaşını və mədəni davamlılığını qoruyub saxlayır.
Bu məqalədə Kəlağayın tarixini, dərin milliliyini, islam dininin türk milli-mənəvi dəyərlərinə vurduğu zərbələri, qədim türklərdə qadın azadlığını və ananın müqəddəsliyini, ilk qədim qadın hökmdarı Tomris xanımı və islamın türklərə sırıdığı mənfi təsirləri daha əhatəli, faktlara əsaslanan şəkildə araşdıracağıq. Məqsədimiz türk mədəniyyətinin orijinal qatlarını obyektiv şəkildə işıqlandırmaq və bu irsin dəyərini vurğulamaqdır.
1. Kəlağayın tarixi..
Kəlağay (və ya kəlağayı, çarqat) Azərbaycan və geniş türk coğrafiyasında qədim dövrlərdən bəri qadınların ən əziz baş örtüyü olmuşdur. Bu, təmiz ipək sapdan toxunmuş dördkünc formalı, kənarları həndəsi və nəbati ornamentlərlə bəzədilmiş, demək olar ki, çəkisiz incə parça idi. İstehsal mərkəzləri əsasən Böyük İpək Yolunun keçdiyi ərazilər – Şəki, Basqal, Gəncə, Şamaxı və Naxçıvan idi. Burada ipəkçilik sənəti yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi.
Tarixi mənbələrə görə, kəlağayabənzər baş örtüklərinin istifadəsi eramızdan əvvəl V–VI əsrlərə, hətta daha qədim dövrlərə gedib çıxır. X əsrdə yazılan “Hüdud əl-aləm” coğrafi traktatında Bərzənd şəhərində baş örtüyü istehsalının qeyd olunması bu sənətin qədimliyini təsdiqləyir. Ən intensiv inkişafı orta əsrlərdə, xüsusilə XVII–XIX əsrlərdə baş vermişdir. XIX əsrin ortalarından etibarən Basqal kəlağayıçılığın ən məşhur mərkəzi idi: yüzlərlə kustar dəzgah işləyir, milyonlarla kəlağayı istehsal olunurdu. Bu məhsullar Rusiya və Qərbi Avropa sərgilərində də böyük şöhrət qazanmışdı.
Kəlağayın hazırlanması toxuma, boyama və ağac və ya metal qəliblərlə basma naxış vurma mərhələlərindən ibarətdir. Rəngləri, naxışları və bağlanma üsulu qadının yaşını, ailə vəziyyətini, mərasim növünü və hətta əhval-ruhiyyəsini bildirirdi: qırmızı tonlar bayram və toy üçün, tünd rənglər yas üçün, açıq tonlar isə gündəlik həyat üçün seçilirdi. Naxışlarında “buta” (həyat, sevgi və dirçəliş rəmzi), günəş, su, çiçək, quş və həndəsi motivlər bolluq, harmoniya və təbiətlə qovuşmanı əks etdirirdi. “Şah buta”, “Saya buta”, “Xırda buta”, “Heyratı”, “Soğanı”, “İstiotu” kimi çeşidlər xüsusilə məşhur idi.
2014-cü il noyabrın 26-da UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin iclasında “Qadın ipək baş örtüyü kəlağayının ənənəvi hazırlanma və daşınma mədəniyyəti və onun simvolikası” (və ya “Kəlağayı simvolizmi və ənənəvi sənəti”) Azərbaycan tərəfindən Bəşəriyyətin Qeyri-maddi Mədəni İrsi Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir. Bu uğur Heydər Əliyev Fondunun və müvafiq qurumların səyləri nəticəsində əldə olunmuşdur. Həmin tarix bu gün Azərbaycan Kəlağayısı Günü kimi qeyd olunur. Kəlağay sadəcə parça deyil; o, İpək Yolunun canlı mirası, türk qadınının zərifliyi və milli yaddaşının daşıyıcısıdır.
2. Kəlağayın milliliyi..
Kəlağay türkün milli baş örtüyüdür, çünki o, qədim türk step mədəniyyətindən, azad köçəri həyat tərzindən və Tenqri inancından qaynaqlanır. İslamdan əvvəlki türk geyimlərində qadınlar başlarını örtərkən də ləyaqət və gözəllik prinsipinə əsaslanırdılar, lakin bu örtük heç vaxt qadını cəmiyyətdən təcrid etmir, əksinə, onun fərdiliyini, gücünü və harmoniyasını vurğulayırdı. Kəlağay məhz bu orijinal ruhu daşıyır: incə ipəkdən toxunur, türk ornamentləri ilə zəngindir, rəngarəngliyi və zərifliyi ilə qadının daxili azadlığını əks etdirir.
Bu baş örtüyü bəzi xarici etimoloji izlərə baxmayaraq, Azərbaycan türk mədəniyyətində tam milli simvola çevrilmişdir. Onun simvolikasında sülh və barış da vardır: qədim adətə görə, Azərbaycan türk qadını iki döyüşçünün arasına kəlağayısını ataraq qanı və müharibəni dayandıra bilərdi. Bu, türk qadınının yalnız evin deyil, cəmiyyətin dayağı və harmoniya yaradan rolu olduğunu göstərir. Kəlağay xarici təsirlərdən fərqli olaraq, qadını zərif, müstəqil və milli ruhlu göstərir.
3. İslam dininin türkün milli və mənəvi dəyərlərini deqradasiyaya uğratmasının acı nəticələri..
Qədim türk mənəviyyatı Tenqri inancı üzərində qurulmuşdu: azadlıq, ədalət, təbiətlə harmoniya və gender bərabərliyi əsas prinsiplər idi. Qadın və kişi cəmiyyətin bərabər üzvləri kimi qəbul olunur, hər iki cinsin iştirakı ilə dövlət və tayfa inkişaf edirdi. Lakin islamın yayılması ilə türk milli dəyərləri ciddi deqradasiyaya məruz qaldı. Patriarxal qaydalar qadının ictimai rolunu məhdudlaşdırdı, onu əsasən evə və ailəyə qapadı, Tenqri inancındakı qadın şamanlar (qamlar) və kahinlərin rolunu azaltdı.
Bu dəyişikliklər türk cəmiyyətinin mənəvi dayaqlarını zəiflətdi: milli adətlər dini qaydalarla əvəz olundu, gender bərabərsizliyi dərinləşdi, milli ruh zədələndi. Nəticədə türk xalqları öz mənəvi kökündən uzaqlaşdı. Bu acı nəticələr bəzi türk bölgələrində qadın hüquqlarının məhdudlaşması, ictimai həyatdan uzaqlaşdırılması şəklində hələ də özünü göstərir. Tenqri inancındakı azad harmoniya yerini sərt patriarxal normalara verdi və uzun müddət türk mədəniyyətinin orijinal inkişafını ləngitdi.
4. Qədim dövürlərdən bəri türklərdə qadın azadlığı və qadınların xaqanlıq rütbəsinə qədər yüksəlmə halları, ananın müqəddəsliyi..
Qədim türk dövlətlərində – Xunnu, Göytürk xaqanlıqlarında, Saka (Massaget) və digər step imperiyalarında – qadın tam azadlığa malik idi. O, müharibədə iştirak edir, iqtisadi həyatda fəal rol oynayır, elçiləri qəbul edir və dövlət idarəçiliyində söz sahibi olurdu. Xaqanların arvadları – xatunlar – sadəcə simvolik fiqurlar deyildi: onlar xaqanla bərabər sənədlər imzalayır, “Xaqan və xatun əmr edir” formulu ilə fərmanlar verirdilər. Xarici səfirlər xaqanı tək qəbul etmirdilər – mütləq xatunla birgə görüş keçirilirdi.
Göytürk və Uyğur xaqanlıqlarında da xatun dövlət işlərində əri ilə bərabər səlahiyyətə malik idi. Ananın müqəddəsliyi isə Tenqri inancının əsasını təşkil edirdi. Umay ana (Umay ene) – qadın və uşaqların himayədarı ilahə – türk mifologiyasında mərkəzi yer tuturdu. Qadın evin və tayfanın dayağı hesab olunur, ona yüksək hörmət göstərilirdi. Bu azadlıq və müqəddəslik türk cəmiyyətini güclü, dinamik və harmonik edirdi. Qədim türk qadını ailədə söz sahibi idi, döyüşçü kimi yetişdirilirdi və cəmiyyətin bütün sahələrində fəal iştirak edirdi.
5. Türklərdə ilk qədim qadın padşahı..
Türklərin qədim tarixində ilk qadın hökmdar kimi Tomris xanım (Tomyris, Tomaris) xüsusi yer tutur. Eramızdan əvvəl VI əsrdə Massaget (Saka türkləri) tayfalarının hökmdarı olan Tomris, dünya tarixində ilk qadın padşah kimi tanınır. Böyük fars padşahı II Kirin ordusunu məğlub edərək onu əsir almış və başını kəsmişdir. Bu hadisə türk qadınının qəhrəmanlığını, mübarizliyini, ağıllı siyasətçiliyini və xalqının azadlığını qoruyan liderlik bacarığını əbədiləşdirmişdir.
Tomris xanım sadəcə döyüşçü deyil, müdrik hökmdar idi. Onun Massaget çarlığı Dərbənddən Şirvana qədər uzanan əraziləri əhatə edirdi – yəni indiki Azərbaycan torpaqlarında mövcud idi. Həyat yoldaşı vəfat etdikdən sonra tayfanın başına keçən Tomris, xalqını işğalçılara qarşı müdafiə etmişdir. Bu şəxsiyyət qədim türk qadın azadlığının ən parlaq nümunəsidir və türk tarixinin qürur səhifələrindən biridir.
6. İslamın türklərə sırıdığı rəzalətlər və sairə..
İslamın türklərə gətirdiyi ən böyük zərərlərdən biri qadın hüquqlarının məhdudlaşdırılması idi. Çoxarvadlılıq (poliqamiya), irs hüququnda qadının yarım pay alması, qadının şahidliyinin kişidən az dəyərli sayılması kimi qaydalar türk adətindəki bərabərliyi pozdu. Qadınlara qarşı sərt örtük qaydaları (hicab) tətbiq olundu ki, bu da Kəlağayın azad və zərif ruhundan fərqli olaraq, qadını cəmiyyətdən təcrid edirdi.
Qadın şamanlar rolu azaldı, ictimai həyatdan uzaqlaşdırıldı. Bu dəyişikliklər türk mənəviyyatını zədələdi, ailə institutunu zəiflətdi və cəmiyyətdə gender ayrı-seçkiliyini dərinləşdirdi. Bəzi bölgələrdə poliqamiya qadın intiharlarına və ailə böhranlarına səbəb olurdu. İslamın sırıdığı bu normalar türk xalqlarının orijinal milli ruhunu uzun müddət basqı altında saxladı və Tenqri inancındakı harmoniyanı pozdu.
Nəticə..
Kəlağay bu gün də türk qadınının milli azadlığının, ləyaqətinin və mədəni yaddaşının simvolu olaraq qalır. O, islamın məhdudlaşdırıcı təsirlərindən fərqli olaraq, qədim türk dəyərlərini – qadın azadlığını, ananın müqəddəsliyini, gender harmoniyasını və milli kimliyi – qoruyub saxlayır. Bu baş örtüyünü yaşatmaq, türk mədəniyyətini canlandırmaq və gələcək nəsillərə ötürmək deməkdir. Qoy hər bir türk qadını Kəlağayı ləyaqətlə daşısın və milli irsimizin işığını parıldatsın. Bu, sadəcə geyim deyil – bu, türkün mənəvi azadlığının, qədim gücünün və harmonik dünyagörüşünün bayrağıdır.
Türk tarixi və mədəniyyəti bu zənginliyi ilə fəxr etməyə layiqdir; onu dərindən dərk etmək, qorumaq və inkişaf etdirmək isə hər bir türkün müqəddəs vəzifəsidir. Kəlağay bu yolda ən gözəl və zərif rəmz olaraq qalacaq.
VAQİF HİCRAN
05.04.2026
