“Qütblər dağıldı, balans itdi — indi insan öz dəyərini ya tapacaq, ya da itirəcək.”
Bir zamanlar dünya iki böyük qütb arasında bölünmüşdü. Bir tərəfdə kapitalizm, digər tərəfdə isə sosializm dayanırdı. Bu bölünmə sadəcə siyasi xəritəni deyil, insanın dəyərini də müəyyən edirdi. Çünki bu qarşıdurma ideologiyaların savaşı olmaqla yanaşı, həm də insan uğrunda mübarizə idi.
Kapitalist dünya sosialist inqilabının kölgəsini daim üzərində hiss edirdi. Bu qorxu real idi — çünki sosializm yalnız bir sistem deyil, həm də narazı kütlələrin ümidinə çevrilmişdi. Məhz buna görə kapitalizm öz mahiyyətinə zidd olsa belə, müəyyən güzəştlərə getməyə məcbur qalırdı. Əməkçi sinifə hüquqlar verilir, sosial təminatlar genişləndirilir, insan “sadəcə işləyən mexanizm” olmaqdan çıxarılıb müəyyən dərəcədə dəyər qazanırdı. Bu, mərhəmətdən doğan siyasət deyildi — bu, qorxudan doğan siyasət idi.
Lakin burada bir məqamı da unutmaq olmaz: sosialist sistemin özü də ideal deyildi. Fərdi azadlıqlar məhdudlaşdırılırdı, iqtisadi səmərəlilik problemləri mövcud idi və bir çox hallarda dövlət insanın həyatına həddindən artıq müdaxilə edirdi. Yəni qarşı-qarşıya duran iki sistemdən heç biri kamil deyildi — sadəcə onların mövcudluğu bir-birini müəyyən mənada tarazlayırdı.
Zaman keçdi. Sosialist qütb zəiflədi və nəhayət dağıldı. Dünya təkqütblü hala gəldi. Bununla da bir dövrün görünməz balansı pozuldu. Artıq kapitalizmin qarşısında onu məhdudlaşdıran, onu insaniləşməyə məcbur edən güc qalmadı.
Və məhz bundan sonra insan yenidən yavaş-yavaş arxa plana keçməyə başladı.
Bu gün zəhmətkeş artıq qorunan deyil, istifadə olunan bir resursa çevrilmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. İş var, amma güvən yoxdur. Qazanc var, amma sabitlik yoxdur. Hüquqlar var, amma çox zaman kağız üzərində qalır. İnsan öz əməyinin sahibi olmaqdan çox, bazarın tələblərinə uyğunlaşmağa məcbur olan bir varlığa çevrilir.
Ən acı tərəfi isə budur: artıq heç kim qorxmur. Nə inqilab qorxusu var, nə alternativ sistem təhlükəsi. Bu qorxunun yoxluğu isə insanın dəyərinin azalmasına gətirib çıxarır. Çünki tarix göstərdi ki, bəzən insanı qoruyan vicdan yox, məhz qorxudur.
Amma sual açıq qalır: insanın dəyəri həqiqətən yalnız rəqabət və qorxu üzərində qurulmalıdırmı?
Bu sualın cavabı isə artıq sistemlərdən yox, insanın özündən asılıdır.
İnsanlığa Çağırış
İnsan — heç bir sistemin kölgəsi deyil.
O, nə bazarın aləti, nə də ideologiyanın vasitəsi olmaq üçün yaradılıb.
Bu gün biz bir həqiqətlə üz-üzəyik:
lnsan ya öz dəyərini özü müəyyən edəcək,
ya da sistemlər onu öz ölçüsünə görə biçəcək.
Əgər insan yalnız qorxu qarşısında xatırlanırsa —
bu artıq insanlıq deyil, idarə olunan kütlədir.
Əgər ədalət rəqabətin yan məhsuluna çevrilibsə —
deməli, biz hələ də ədalətin nə olduğunu dərk etməmişik.
İnsanlığa çağırış budur:
özünü sistemlərin içində itirmə.
Özünü bazarın qiyməti ilə ölçmə.
Özünü ideologiyaların dili ilə tanıma.
Çünki sən alət deyilsən.
Sən nəticə deyilsən.
Sən başlanğıcsan.
İnsan öz dəyərini başqasının qorxusundan yox,
öz şüurundan almalıdır.
Əks halda tarix yenidən yazılacaq —
sadəcə adlar dəyişəcək,
amma insan yenə itiriləcək.
İndi seçim zamanıdır:
ya insan sistemə uyğunlaşacaq,
ya da sistemi insaniləşdirəcək.
Səssiz qalmaq da seçimdir.
Amma unutma — səssizlik çox zaman itkilərin başlanğıcı olur.
