Asif Atanın 1985-ci il qeydi əsasında fəlsəfi düşüncə
Türklük haqqında çox danışılıb. Bəzən onu yalnız qanla, soyla, dillə bağlayıblar. Bəzən bir dövlətin, bir imperiyanın, bir hökmdarın adı ilə eyniləşdiriblər. Bəzən də keçmişin şanlı xatirəsinə çevirib, onu bu günün mənəvi məsuliyyətindən ayırıblar.
Amma Türklük yalnız mənşə deyil.
Türklük — bir ruh anlayışıdır.
Bu ruhu anlamaq üçün tarixə yalnız hadisələrin ardıcıllığı kimi deyil, insanın özünü yaratmaq tarixinin bir hissəsi kimi baxmaq lazımdır. Asif Atanın 1985-ci ildə yazdığı qısa, lakin dərin ifadə bu baxımdan diqqətəlayiqdir:
Zərdüşt — Müqəddəslik.
Babək — Hünər.
Səlcuq — Cəngavərlik.
Osman — Möhtəşəmlik.
Rumi — Ruhaniyyat.
İsmayıl — Qüdrət.
Kamal — Xadimlik.
Bu yeddi anlayış yeddi tarixi adın sadə xarakteristikası deyil. Bunlar Türk ruhunun müxtəlif təzahürləri kimi düşünülə bilər.
Zərdüşt — Müqəddəslik
Türk ruhunun başlanğıcında yalnız döyüşmək deyil, müqəddəs olanı duymaq dayanmalıdır.
Zərdüşt adı burada konkret tarixi şəxsiyyət olmaqdan daha geniş bir mənəvi simvola çevrilir. İnsanın xeyirlə şəri ayırması, həqiqəti yalandan seçməsi, öz varlığını mənəvi məsuliyyət qarşısında sınaması — müqəddəslik duyğusunun başlanğıcıdır.
Müqəddəslik insanı qorxudan deyil, ucaldan dəyərdir.
Əgər insanın müqəddəsi yoxdursa, onun gücü məqsədsizləşə bilər. Güc mənəviyyatdan ayrıldıqda zorakılığa, zəka vicdandan ayrıldıqda hiyləyə çevrilə bilər.
Deməli, Türk ruhunun ilk dayağı Müqəddəslikdir.
Babək — Hünər
Müqəddəslik insanın daxilində yüksəliş yaradırsa, hünər həmin yüksəlişi əmələ çevirir.
Babək burada yalnız tarixi üsyanın rəhbəri deyil. O, azadlıq qarşısında qorxmamağın simvoludur.
Hünər təhlükənin olmaması deyil. Hünər təhlükə qarşısında insanın özünü itirməməsidir.
Qorxusuz insan mütləq hünərli deyil. Həqiqi hünər insanın nədən ötrü mübarizə apardığını bilməsidir.
Çünki məqsədsiz cəsarət də təhlükəlidir.
Babək obrazının fəlsəfi mənası burada meydana çıxır: azadlıq istəyirsənsə, onun məsuliyyətini də daşımalısan.
Səlcuq — Cəngavərlik
Hünər təkbaşına kifayət etmir.
İnsan güclü ola bilər, amma ədalətsiz. Cəsur ola bilər, amma mərhəmətsiz. Qalib ola bilər, amma ləyaqətsiz.
Cəngavərlik gücə əxlaq ölçüsü gətirir.
Səlcuq anlayışı burada döyüşçülüyün fövqündə dayanır. Cəngavər olmaq yalnız qılınc tutmaq deyil; güc sahibiykən zəifi əzməmək, düşmən qarşısında mərd olmaq, verdiyi sözə sadiq qalmaqdır.
Əsl cəngavərlik insanın öz gücünə hakim olmasıdır.
Gücünü idarə edə bilməyən güclü deyil — gücünün əsiridir.
Osman — Möhtəşəmlik
Cəngavərlikdən sonra quruculuq gəlir.
İnsan yalnız özünü qorumaqla tarix yaratmır. O, yaratmalıdır.
Osman burada dövlətçilik və quruculuq iradəsinin simvoludur. Möhtəşəmlik sadəcə böyük əraziyə sahib olmaq deyil. Möhtəşəmlik böyük ideyanı böyük quruluşa çevirmək bacarığıdır.
Bir xalqın böyüklüyü onun nə qədər torpağa sahib olması ilə yox, nə qədər böyük dəyər yarada bilməsi ilə ölçülür.
Dövlət də yalnız sərhəd deyil. Dövlət bir xalqın təşkilatlanmış iradəsidir.
Əgər dövlətin arxasında mənəvi məqsəd yoxdursa, böyüklük yalnız ölçüyə çevrilir.
Rumi — Ruhaniyyat
Lakin insan dövlət qurmaqla kamilləşmir.
Torpaqlar fəth edilə bilər, şəhərlər salına bilər, saraylar tikilə bilər. Amma insanın daxili dünyası boş qalarsa, bütün xarici möhtəşəmlik mənəvi yoxsulluğu gizlədə bilməz.
Rumi bu boşluğu dolduran simvoldur.
Ruhaniyyat insanın öz daxilinə dönməsi, öz varlığının dərinliyini axtarmasıdır.
Ruhani insan dünyadan qaçan insan deyil. Əksinə, dünyaya daha yüksək mənəvi ölçü ilə baxan insandır.
Ruhaniyyat Türklüyü yalnız savaşan və dövlət quran bir iradə olmaqdan çıxarıb özünü dərk edən ruha çevirir.
İsmayıl — Qüdrət
Ruhaniyyat gücsüzlük demək deyil.
Əksinə, ruhun özünü tarixdə gerçəkləşdirməsi üçün qüdrətə ehtiyacı var.
İsmayıl burada gənc yaşında böyük siyasi iradə ortaya qoyan, dövlət yaradan və öz dövrünün siyasi xəritəsini dəyişdirən şəxsiyyət kimi Türk tarixində xüsusi simvolik məna qazanır.
Qüdrət yalnız hakim olmaq deyil.
Qüdrət — öz iradəni tarixə qəbul etdirmək bacarığıdır.
Amma qüdrətin də mənəvi ölçüsü olmalıdır. Qüdrət mənəviyyatsız qalanda hökmranlığa, hökmranlıq isə zülmə çevrilə bilər.
Buna görə Türk ruhunda qüdrət müqəddəslikdən ayrılmamalıdır.
Kamal — Xadimlik
Və nəhayət, ən mühüm dönüş.
Böyük insan yalnız hakim olan deyil, xidmət edən insandır.
Kamal — xadimlik.
Buradakı xadimlik kiçilmək deyil. Əksinə, özünü xalqın gələcəyinə həsr etməkdir.
Həqiqi rəhbər xalqın üstündə dayanmaq üçün deyil, xalqın yolunu açmaq üçün vardır.
Xadimlik hakimiyyət anlayışını dəyişir. Hakimiyyət artıq şəxsi üstünlük deyil, məsuliyyətdir.
Bu məqamda Türk ruhunun böyük bir dövrəsi tamamlanır:
Müqəddəslik insana istiqamət verir.
Hünər ona cəsarət verir.
Cəngavərlik gücünə ləyaqət verir.
Möhtəşəmlik quruculuq verir.
Ruhaniyyat ona dərinlik verir.
Qüdrət ona iradə verir.
Xadimlik isə bütün bunları insan və xalq qarşısında məsuliyyətə çevirir.
Türk olmaq — keçmişi təkrarlamaq deyil
Türklüyü yalnız keçmişin qəhrəmanları ilə öyünmək səviyyəsində saxlamaq onun ruhunu öldürməkdir.
Çünki tarixdə Babək olubsa, bu gün bizdə Babək hünəri varmı?
Zərdüşt müqəddəslikdən danışıbsa, bizim həyatımızda müqəddəs olan nədir?
Rumi ruhaniyyat yaradıbsa, bizim daxilimizdə hansı mənəvi dərinlik var?
Osman qurubsa, biz bu gün nə qururuq?
İsmayıl qüdrət göstəribsə, biz hansı ideyanı gerçəkləşdirəcək iradəyə sahibik?
Kamal xadimliyi seçibsə, biz xalqa xidmət etməyi hakimiyyətdən üstün tuta bilirikmi?
Bu suallar Türklüyü keçmişdən çıxarıb bu günə gətirir.
Əsl Türkçülük keçmişin adlarını əzbərləmək deyil. Onların təmsil etdiyi mənəvi keyfiyyətləri özündə yaratmaqdır.
Türk olmaq Babəkin adını çəkməkdən daha çox, lazım gələndə Babək kimi cəsarətli olmaqdır.
Ruminin adını anmaqdan daha çox, onun kimi ruhun dərinliyini axtarmaqdır.
Osmanın böyüklüyü ilə öyünməkdən daha çox, qurmaq və yaratmaqdır.
Kamalın adını çəkməkdən daha çox, xidmət etməyi bacarmaqdır.
Yeddi keyfiyyətdən bir ruh
Bu yeddi anlayış ayrı-ayrı insanlara aid edilə bilər, lakin fəlsəfi baxımdan onların hamısı bir insanın daxilində birləşməlidir.
Müqəddəsliksiz hünər — kor cəsarətdir.
Hünərsiz müqəddəslik — fəaliyyətsiz arzudur.
Cəngavərliksiz qüdrət — zorakılıq təhlükəsidir.
Ruhaniyyatsız möhtəşəmlik — zahiri parıltıdır.
Qüdrətsiz ruhaniyyat — tarixdən kənarlaşa bilər.
Xadimliksiz hakimiyyət isə gec-tez öz məqsədini itirir.
Deməli, Türk ruhunun idealı bu keyfiyyətlərin birliyidir.
Müqəddəs ruh.
Hünərli iradə.
Cəngavər ləyaqəti.
Möhtəşəm quruculuq.
Ruhani dərinlik.
Qüdrətli dövlətçilik.
Xadimlik şüuru.
Bəlkə də Türkçülüyün ən böyük vəzifəsi məhz budur: tarixi şəxsiyyətlərə heyran olmaqdan onların mənəvi keyfiyyətlərini özündə yaşatmağa keçmək.
Çünki xalqın böyüklüyü keçmişində nə qədər böyük insanların olmasından deyil, bu gün nə qədər böyük insan yetişdirə bilməsindən asılıdır.
Türklük keçmişin muzeyi deyil.
Türklük gələcək yaratmaq məsuliyyətidir.
Və bu məsuliyyətin başlanğıcı insanın özündən keçir.
Düzgün Atalı
