İnsan tarix boyu yalnız maddi həyat qurmaqla kifayətlənməmiş, həm də varlığının mənasını anlamağa çalışmışdır. Bu axtarışlar nəticəsində müxtəlif dini və fəlsəfi sistemlər yaranmışdır. Hər bir belə sistem insanın dünyaya münasibətini, həyatın dəyərini və insanın öz yerini necə anladığını müəyyənləşdirir. Bəzi düşüncə sistemləri insanı dünyaya bağlayır, bəziləri isə onu dünyadan uzaqlaşdırmağa çalışır. Türk düşüncə tarixində mühüm yer tutan Tanrıçılıq ilə sonrakı dövrlərdə formalaşan Allahçılıq arasında məhz bu baxımdan dərin fəlsəfi fərq mövcuddur.
Tanrıçılıq qədim türklərin dünya və insan haqqında yaratdığı mənəvi baxış sistemidir. Bu düşüncə tərzində insan təbiətlə və kainatla ayrılmaz vəhdətdə qəbul edilir. Göy Tanrı anlayışı insanın üzərində hökmranlıq edən, onu əzən və ya alçaldan bir varlıq kimi deyil, daha çox varlığın ali nizamını ifadə edən mənəvi başlanğıc kimi dərk olunur. İnsan bu nizamın qarşısında sadəcə bəndə deyil, onun bir parçasıdır. Tanrıçılıq insanın dünyadakı varlığını mənalı və dəyərli sayır.
Bu baxış sistemində dünya insan üçün yalnız sınaq meydanı deyil, yaşanmalı və sevilməli bir varlıq sahəsidir. İnsan təbiətin, göyün və yerin birliyində mövcuddur və bu birlik onun həyatının mənasını təşkil edir. Tanrıçılıq insanı dünyadan ayırmır, əksinə onu dünyaya bağlayır. İnsan dünyanı sevdikcə onun içində öz mənasını tapır. Buna görə də Tanrıçılıqda insan dünyalaşır – yəni dünya ilə barışır, onu qəbul edir və onun içində yaşamağın dəyərini anlayır.
Tanrıçılığın bu xüsusiyyəti onu həyatsevər və dünyayönlü bir düşüncə sistemi kimi göstərir. Burada insanın əsas məqsədi başqa aləmdə xilas tapmaq deyil, bu dünyada şərəfli və mənalı həyat yaşamaqdır. İnsan göyün nizamını qoruyaraq, təbiətlə uyğunluqda yaşayaraq öz varlığını gerçəkləşdirir. Bu baxış insanı fəal edir, onu dünyanı qurmağa, onu qorumağa və ona mənəvi məna verməyə çağırır.
Allahçılıq isə başqa bir düşüncə istiqamətini ifadə edir. Bu sistemdə insanın mövqeyi dəyişir. İnsan artıq varlığın fəal iştirakçısı kimi deyil, daha çox itaət etməli olan bəndə kimi təqdim olunur. Allah anlayışı mütləq hakimiyyət və hökmranlıq ideyası ilə bağlıdır və insanın əsas vəzifəsi bu hökmə tabe olmaqdır. Beləliklə insanın dünyaya münasibəti də dəyişir.
Allahçılıqda dünya çox vaxt keçici və aldadıcı bir məkan kimi təqdim edilir. Bu dünya insan üçün sınaq yeridir və onun əsas məqsədi başqa aləmdə – “o dünyada” nicat tapmaqdır. Belə bir baxış insanın dünyaya olan sevgisini zəiflədir. Dünya əhəmiyyətini itirdikcə insan ümidini başqa aləmə bağlayır. Bu isə həyatın mənasının bu dünyadan uzaqlaşdırılması deməkdir.
Beləliklə Tanrıçılıq ilə Allahçılıq arasında əsas fərq insanın dünyaya münasibətində üzə çıxır. Tanrıçılıq insanı dünya ilə birləşdirir, Allahçılıq isə onu dünyadan uzaqlaşdırmağa meyllidir. Tanrıçılıqda insan varlığın fəal hissəsidir, Allahçılıqda isə o, daha çox itaət edən bəndə kimi təsvir olunur. Bu fərq yalnız dini anlayışların deyil, həm də insanın mənəvi azadlığının fərqidir.
Tanrıçılıq insanın ləyaqətini və dünyaya bağlılığını qoruyan bir düşüncə kimi görünür. İnsan burada alçaldılmış deyil, ucaldılmış varlıqdır. Lakin bu düşüncə sisteminin də öz məhdudiyyətləri vardır. Tanrıçılıq dünyanı sevir və onu qəbul edir, lakin bəzən dünyanın fəlsəfi əsaslarını tam şəkildə izah etmir. Dünya sadəcə mövcud olan və yaşanan bir gerçəklik kimi qalır.
Bu nöqtədə Mütləqçilik anlayışı meydana çıxır. Mütləqçilik dünyanı yalnız təbii və ya təsadüfi bir varlıq kimi deyil, daha dərin mənəvi və fəlsəfi təmələ malik bir gerçəklik kimi izah etməyə çalışır. Dünya sadəcə yaşanılan yer deyil, həm də mənası və əsası olan bir varlıq sahəsidir. İnsan bu dünyada yalnız yaşamaq üçün deyil, həm də onun mənasını dərk etmək üçün mövcuddur.
Beləliklə Tanrıçılıq ilə Allahçılıq arasındakı fərq insanın varlıqla münasibətinin iki fərqli istiqamətini göstərir. Bir istiqamətdə insan dünya ilə vəhdətdədir və onun içində öz mənasını tapır. Digər istiqamətdə isə insan dünyadan uzaqlaşdırılır və həyatın mənası başqa aləmdə axtarılır.
İnsan düşüncəsinin tarixi bu iki istiqamət arasında davam edən axtarışların tarixidir. İnsan daim sual verir: həyatın mənası bu dünyadadırmı, yoxsa başqa aləmdə? Bu sualın cavabı insanın dünyaya münasibətini müəyyənləşdirir.
Əgər insan dünyanı sevirsə, onu qorumağa və qurmağa çalışır. Əgər o, dünyanı keçici və əhəmiyyətsiz sayırsa, onun qarşısında məsuliyyət hissi də zəifləyir. Bu baxımdan dünyaya sevgi yalnız fəlsəfi fikir deyil, həm də mənəvi məsuliyyət məsələsidir.
Tanrıçılıq insanı dünyaya bağlayan bir düşüncə kimi bu məsuliyyəti gücləndirir. Allahçılıq isə insanı başqa aləmin ümidinə yönəldərək dünyaya münasibəti dəyişdirir. Bu iki düşüncə arasında seçim əslində insanın öz varlığına münasibətinin seçimidir.
Çünki insan dünyanı necə anlayırsa, özünü də elə anlayır. Dünya onun üçün dəyərli və mənalıdırsa, insan da öz varlığını dəyərli hesab edir. Dünya yalnız keçici bir dayanacaq kimi görünürsə, insanın həyatının mənası da zəifləyir.
Bu səbəbdən dünya ilə insan yalnız dini və ya fəlsəfi məsələ deyil. Bu, həm də insanın öz taleyinə verdiyi cavabdır. İnsan dünyanı seçəndə, əslində həyatı seçir. Dünyanı inkar edəndə isə həyatın özünü də zəiflədir.
Düzgün Ata
