Tarix bəzən təqvimdə bir rəqəm kimi görünür, amma bəzi günlər var ki, zamanın içindən çıxaraq bir millətin taleyinə çevrilir. 1920-ci ilin 28 aprel günü — Azərbaycanın Sovet işğalı — məhz belə günlərdəndir. Bu tarixdə yalnız bir dövlət süqut etmədi; bir ideya yarımçıq qaldı, bir ruh yaralandı, bir millətin özünü dərk etmə prosesi zorla dayandırıldı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu ilə başa çatan bu mərhələ, əslində, bir başlanğıcın qırılması idi. Cəmi 23 ay yaşayan istiqlal dövləti zaman baxımından qısa ömür sürsə də, mahiyyət etibarilə bir əsrin düşüncə yükünü daşıyırdı. Bu dövlət yalnız siyasi qurum deyildi — o, xalqın öz kimliyini tanımasının, öz taleyinə sahib çıxmaq istəyinin ilk açıq ifadəsi idi. Bu səbəbdən də onun süqutu təkcə hakimiyyət dəyişikliyi deyil, milli iradənin hədəfə alınması idi.
İşğal anlayışı çox vaxt torpaq itkisi ilə ölçülür. Halbuki ən dərin işğal insanın şüuruna ediləndir. Sovet İttifaqı bu həqiqəti yaxşı bilirdi və buna görə də yalnız coğrafiyanı deyil, düşüncəni də nəzarət altına almağa çalışdı. Yeni qurulan sistemin əsas məqsədi yalnız idarə etmək deyildi — həm də yaddaşı dəyişdirmək, keçmişi yenidən yazmaq və insanın özünə baxışını formalaşdırmaq idi.
Bu siyasətin ən ağır nəticəsi milli elitanın məhv edilməsi oldu. Ziyalılar, dövlət xadimləri, hərbçilər — bir millətin düşünən, yön verən, müqavimət göstərən təbəqəsi sistemli şəkildə aradan götürüldü. 19 generaldan 17-nin qətlə yetirilməsi sadəcə statistik fakt deyil; bu, bir xalqın özünü müdafiə etmək instinktinin qəsdən sındırılması idi. Başsız qalan cəmiyyət daha asan idarə olunur — bu, imperiya siyasətinin dəyişməz qanunudur.
Amma fiziki məhv qədər təhlükəli olan başqa bir proses də başladı: qorxunun normallaşdırılması. İnsanlar təkcə danışmaqdan deyil, düşünməkdən də çəkinməyə başladılar. Çünki düşüncə artıq təhlükə idi. Sual vermək risk, fərqli fikir isə cinayət sayılırdı. Beləcə, insanın daxilində görünməz bir sərhəd çəkildi — o sərhəd ki, onu keçmək üçün artıq cəsarət yox, həyatını riskə atmaq lazım idi.
Bu mərhələdə insan öz daxilində parçalanmağa başlayır. O, bir tərəfdən həqiqəti hiss edir, digər tərəfdən onu ifadə edə bilmir. Bu ziddiyyət zamanla insanın özünə yadlaşmasına gətirib çıxarır. İnsan öz sözündən qorxur, öz fikrini gizlədir, öz kimliyini ört-basdır edir. Bu isə artıq sadəcə siyasi problem deyil — bu, varlıq böhranıdır.
Çünki azadlıq yalnız fiziki sərbəstlik deyil; azadlıq insanın özünü ifadə edə bilməsidir. Əgər bir insan düşündüyünü deyə bilmirsə, o artıq azad deyil. Əgər bir cəmiyyət öz keçmişini açıq şəkildə xatırlaya bilmirsə, o artıq öz kimliyini itirməyə başlayıb.
28 aprel məhz bu baxımdan yalnız keçmişin hadisəsi deyil — o, bu günə uzanan bir sualdır: insan nə vaxt həqiqətən azad olur? Dövlət müstəqil olanda, yoxsa insan qorxmadan düşündüyünü deyə bildikdə?
Bu sualın cavabı bizi başqa bir həqiqətə gətirir: istiqlal bir dəfə qazanılan və əbədi qorunan bir dəyər deyil. O, hər nəsildə yenidən dərk olunmalı, yenidən qazanılmalı və yenidən qorunmalıdır. Çünki azadlıq unudulduğu anda yox olmağa başlayır.
Bu baxımdan, Asif Ata Ocağı tərəfindən 28 aprelin uzun illər yas günü kimi qeyd olunması xüsusi məna daşıyır. Bu yanaşma sadəcə matəm deyil — bu, yaddaşın qorunmasıdır. Unutmağa qarşı bir müqavimətdir. Çünki unutmaq yalnız xatirələrin itməsi deyil; unutmaq, eyni səhvlərin yenidən təkrarlanmasına yol açmaqdır.
Yas saxlamaq burada zəiflik deyil, əksinə, şüurun oyanıq qalmasıdır. Bu, keçmişin ağrısını daşımaq yox, ondan nəticə çıxarmaqdır. Bu, tarixi yalnız bilmək deyil, onu anlamaq və onunla yaşamaqdır.
Tarix bizə göstərir ki, güllə bir insanı öldürə bilər, amma bir ideyanı yox. Fikir susdurula bilər, amma yox edilə bilməz. Çünki fikir insanın daxilində yaşayır və doğru zamanı gözləyir. Bu səbəbdən də hər bir repressiya, əslində, gecikdirilmiş bir oyanışdır.
28 aprel bu baxımdan həm faciə, həm də dərsdir. O, bizə göstərir ki, bir milləti məğlub etməyin ən asan yolu onun yaddaşını silməkdir. Və əksinə, bir milləti yaşatmağın ən güclü yolu onun yaddaşını qorumaqdır.
Bu gün həmin tarixə baxarkən məsələ yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Məsələ, o keçmişin bu gün bizə nə dediyini anlamaqdır. Əgər biz hələ də qorxunun, susqunluğun və itaətin izlərini daşıyırıqsa, deməli, o tarix hələ bitməyib.
Və bəlkə də ən böyük sual budur:
biz azadlığı yalnız bayram edirik, yoxsa onu yaşayırıq?
Çünki azadlıq bayram günü deyil — azadlıq gündəlik haldır.
O, insanın düşüncəsində başlayır, sözündə davam edir və əməlində tamamlanır.
Əgər bir cəmiyyət azad düşünə bilmirsə, onun bayrağı nə qədər azad dalğalansa da, ruhu hələ də əsarətdədir.
28 aprel bizə bunu xatırladır:
İstiqlal itiriləndə ilk susan torpaq deyil — insanın daxilindəki səs olur.
Və o səs susduqda, millət yaşamır — sadəcə mövcud olur.
Düzgün Atalı
