Qiyafə XXI əsrdə, təfəkkür orta əsrlərdə: Ziyalılığın paradoksu
Cəmiyyətin inkişafı təkcə texnologiya, geyim və şəhər mədəniyyəti ilə ölçülmür. Ən dərin göstərici insanın düşüncə səviyyəsidir. Çünki bir toplumun ruhu onun təfəkküründə gizlənir. Qiyafə dəyişir, üslub dəyişir, lakin düşüncə dəyişmirsə, orada inkişaf yalnız zahiri xarakter daşıyır.
Bu gün tez-tez belə bir paradoksla rastlaşırıq: zahirən müasir görünən, XXI əsrin simvolik atributlarını daşıyan insanlar var, lakin onların dünyagörüşü, dəyərlərə yanaşması və təfəkkür sistemi orta əsr düşüncə modelindən çox da uzağa getməyib. Burada əsas problem geyimdə deyil, düşüncənin zamanla ayaqlaşmamasındadır.
Ziyalı anlayışı tarixən cəmiyyətin qabaqcıl düşünən, suallara cavab axtaran, mövcud stereotipləri aşmağa çalışan təbəqəsini ifadə edib. Lakin zaman keçdikcə bu anlayış bəzən formal bir statusa çevrilib. Diplom, vəzifə və ya sosial mövqe insanı avtomatik olaraq ziyalı etmir. Ziyalılıq düşüncə azadlığı, tənqidi baxış və intellektual məsuliyyət tələb edir.
Əgər insan müasir informasiyaya çıxış əldə edib, lakin onu analiz etmək əvəzinə köhnə dogmalarla ölçürsə, burada bir uyğunsuzluq yaranır. Belə bir vəziyyətdə qiyafə ilə təfəkkür arasında dərin bir uçurum formalaşır. Bu uçurum isə cəmiyyətin inkişafına mane olan görünməz bir baryerə çevrilir.
Orta əsr təfəkkürü adətən dəyişməzlik, mütləq həqiqət iddiası və tənqidə qapalılıq ilə xarakterizə olunur. XXI əsr isə sual verməyi, şübhə etməyi və alternativləri qəbul etməyi tələb edir. Bu iki düşüncə modeli eyni insanın daxilində toqquşduqda, nəticə çox vaxt ziddiyyətli olur: müasir görünüş, amma köhnə düşüncə.
Əsl ziyalı isə zamanla ayaqlaşan, öz fikrini yeniləyə bilən, dəyişiklikdən qorxmayan insandır. O, nə qiyafənin, nə də statusun əsirinə çevrilir. Onun əsas gücü düşüncəsindədir. Çünki düşüncə azadlığı olmayan yerdə qiyafə yalnız maskaya çevrilir.
Nəticə etibarilə, cəmiyyətin inkişafı üçün zahiri modernləşmə kifayət deyil. Əsas məsələ insanın daxili dünyasının, təfəkkürünün yenilənməsidir. Əks halda, XXI əsrdə yaşayan, lakin orta əsrlərin düşüncə çərçivəsindən çıxa bilməyən insanlar çoxalacaq və bu, inkişafın qarşısında ciddi bir maneə olaraq qalacaq.
Düzgün Atalı
