Bəzən insan vətənini itirmədən vətənində qəribləşir.
Bu qəribliyin nə sərhədi var, nə pasportu, nə də ünvanı. İnsan doğulduğu küçədən keçir, uşaqlığının izlərini daşıyan torpağa ayaq basır, doğma dilində danışır, amma içində qərib bir sükut dolaşır. Sanki yaşadığı ev öz evidir, amma evin ruhu ona yadlaşmışdır.
Ən ağrılı qəriblik budur.
Çünki yad ölkədə qərib olduğunu bilirsən. Öz vətənində qəribləşəndə isə bəzən bunu hiss belə etmirsən.
İnsan yavaş-yavaş dəyişir.
Əvvəl öz sözlərindən utanır. Sonra öz tarixindən şübhələnir. Sonra öz dəyərlərini köhnə hesab edir. Başqasının həyat tərzinə baxıb öz həyatını kiçik görür. Başqasının düşüncəsini müasirlik, öz düşüncəsini gerilik sayır.
Bir gün güzgünün qarşısında dayanır və üzünü tanıyır, amma özünü tanımır.
Özgələşmə belə başlayır.
Bu, yalnız savadsızlığın nəticəsi deyil. Əksinə, bəzən ən təhlükəli özgələşmə savadlı insanın içində baş verir. Çünki savadsız insan bilmədiyini bilməyə bilər; savadlı insan isə başqasının düşüncələrini öz düşüncəsi hesab edə bilər.
Deməli, bilik hələ idrak deyil.
İdrak insanın dünyanı tanıması ilə bitmir. İdrak insanın özünü, mənsubiyyətini və həyatdakı mənasını dərk etməsidir.
Bu gün ölkəmizdə bizi düşündürməli olan yalnız cəhalətin artması deyil. Daha dərin bir təhlükə var: özgələşmənin xilas yolu kimi təqdim olunması.
Sanki özündən uzaqlaşdıqca insan inkişaf edir.
Sanki öz dilindən, tarixindən, yaddaşından, mənəviyyatından uzaqlaşmaq müasirliyin şərtidir.
Sanki öz olmaq geridə qalmaq, başqasına bənzəmək isə irəli getməkdir.
Bu düşüncə insanı əvvəlcə özündən, sonra vətənindən uzaqlaşdırır.
Çünki vətən yalnız xəritədə çəkilmiş sərhəd deyil.
Vətən bir torpağın üstündə yaşamaqdan daha böyükdür.
Vətən — insanın yaddaşında yaşayan torpaqdır.
Ananın dilində eşidilən ilk sözdür. Uşaqlığın qoxusudur. Babadan nəvəyə keçən xatirədir. Daşında, suyunda, musiqisində, nağılında, tarixində yaşayan mənəvi varlıqdır.
Vətən insanın mənsubiyyət hissidir.
Bu hiss öldükdə insan öz torpağında da qərib olur.
Bəzən bir millətin faciəsi onun torpağını itirməsi deyil. Torpağı yerində qalır, şəhərləri yerində qalır, bayrağı yerində qalır, amma insanlarının ruhunda vətən anlayışı yavaş-yavaş solur.
O zaman ölkə qalır, amma Vətən azalır.
Bu, görünməyən bir fəlakətdir.
Nə tüstüsü görünür, nə dağıntısı.
Amma bir gün insan anlayır ki, öz evində öz sözünü eşitmir, öz tarixində özünü görə bilmir, öz mədəniyyətində öz ruhunu tapa bilmir.
Və onda sual yaranır:
Biz kimə çevrilirik?
Bu sualın cavabı yalnız savadla verilə bilməz.
Çünki insanın problemi bəzən nə qədər bildiyi deyil, bildiklərinin onu kimə çevirdiyidir.
Cəhalət insanı həqiqətdən uzaqlaşdırır.
Özgələşmə isə insanı özündən uzaqlaşdırır.
Cəhalətin qarşısında elm dayanır.
Özgələşmənin qarşısında isə özünüdərk.
Özünü dərk edən insan dünyadan qorxmaz. Başqasından öyrənməkdən utanmaz. Başqa mədəniyyətləri tanıyar, başqa xalqların təcrübəsindən faydalanar. Amma öyrənmək ilə özünü itirmək arasındakı sərhədi qoruyar.
Çünki özünə sahib olmayan insanın dünyaya açılması çox vaxt özünü itirməsi ilə nəticələnir.
Millət də belədir.
Dünyaya açılmaq lazımdır, amma öz qapını bağlayaraq yox.
Başqasını tanımaq lazımdır, amma özünü unudaraq yox.
Dəyişmək lazımdır, amma mahiyyətini itirərək yox.
Tarixə qayıtmaq da keçmişdə yaşamaq demək deyil. Əksinə, tarixə qayıtmaq öz yaddaşını yenidən əldə etməkdir.
Çünki yaddaşını itirən insan keçmişini deyil, özünü itirir.
Yaddaşını itirən millət isə gələcəyini başqasının yazmasına imkan verir.
Bizim ehtiyacımız keçmişi müqəddəsləşdirmək deyil.
Keçmişlə üzləşməkdir.
Qəhrəmanlarımızın böyüklüyünü də, səhvlərini də görməkdir.
Öz tariximizi əfsanəyə çevirmək deyil, ondan idraka çevrilən həqiqəti çıxarmaqdır.
Vətənimizi sevmək də onun yalnız xoşumuza gələn tərəflərini sevmək deyil.
Onun ağrısını da görməkdir.
Onun yaralarını da tanımaqdır.
Onun cəhalətini də etiraf etməkdir.
Çünki həqiqi sevgi həqiqətdən qaçmır.
Bəzən Vətəni qorumağın ilk addımı onun haqqında yalan danışmamaqdır.
Bəzən milləti xilas etməyin ilk addımı özümüzə etiraf etməkdir:
Biz öz vətənimizdə qəribləşirik.
Amma hələ gec deyil.
Çünki insan özünü itirdiyini dərk etdiyi anda özünə qayıtmaq yolu da başlayır.
Millət də belədir.
Öz yadlığını dərk edən xalq yenidən özünə dönə bilər.
Bu dönüş keçmişə qaçış deyil.
Bu, öz mahiyyətinə qayıdışdır.
Vətənində qəribləşməməyin yolu dünyadan qaçmaq deyil.
Dünyaya çıxarkən özünü itirməməkdir.
Çünki insanın ən böyük azadlığı hər şeyə çevrilmək deyil —
özünə sahib olmaqdır.
Düzgün Atalı
