İnsan, Cəmiyyət və Mənəvi Deqradasiyanın Fəlsəfəsi
İnsan həyatında ən təhlükəli şey yoxsulluq deyil, qorxu deyil, hətta zülm də deyil. Ən təhlükəli şey boşluqdur. Çünki insanın içində yaranan boşluq gec-tez hansısa bir şeylə dolur. Təbiət boşluq sevmədiyi kimi, insan ruhu da boşluğu qəbul etmir. Əgər o boşluq həqiqətlə doldurulmasa, yalanla dolacaq; düşüncə ilə doldurulmasa, xurafatla dolacaq; mənəviyyatla doldurulmasa, saxta müqəddəsliklə dolacaq.
Bu gün cəmiyyətin üzləşdiyi əsas problemlərdən biri məhz budur. İnsanların ruhunda yaranan böyük boşluq. İllər boyu mənəvi dayaqlarını itirən, sabaha inamı sarsılan, ədalətə güvəni azalan insan özünə yeni dayaq axtarmağa başlayır. O artıq həqiqətin ardınca getmir, təsəlli axtarır. Təsəlli isə çox zaman həqiqətdən daha cazibədar görünür.
Tarixə diqqətlə baxdıqda görürük ki, millətlərin taleyini yalnız iqtisadi güc, hərbi qüdrət və ya siyasi hakimiyyət müəyyən etmir. Dövlətlər bəzən ən güclü ordulara malik olduqları halda süqut etmiş, bəzən isə ağır məhrumiyyətlər içində yaşadıqları halda ayaqda qalmağı bacarmışlar. Bunun əsas səbəbi onların mənəvi vəziyyətində axtarılmalıdır.
Millətin gücü ilk növbədə onun insanının gücüdür. İnsan isə təkcə bioloji varlıq deyil. O, həm də mənəvi varlıqdır. İnsan ruhunu, məqsədini və həyatının mənasını itirdiyi zaman onun daxilində boşluq yaranır. Bu boşluq əvvəlcə fərdi, sonra ailəni, daha sonra isə bütöv cəmiyyəti öz təsiri altına alır.
İnsan niyə boşluğa düşür? Çünki insan sadəcə yaşamaq üçün yaşamır. Əgər belə olsaydı, digər canlılardan fərqlənməzdi. İnsanı insan edən onun həyatına məna vermək ehtiyacıdır. O, yalnız çörəklə yaşamır. Onun ruhu da qida istəyir. Bu qida həqiqət olmazsa, yalan olacaq. Düşüncə olmazsa, xurafat olacaq. Mənəviyyat olmazsa, fanatizm olacaq.
Müasir dünyanın ən böyük paradokslarından biri də budur ki, insanın maddi imkanları artdıqca mənəvi narahatlığı da artır. Texnologiya inkişaf edir, şəhərlər böyüyür, informasiya çoxalır, lakin insanın daxili aləmi əvvəlkindən daha narahat görünür. Bunun səbəbi insanın texniki tərəqqi ilə mənəvi kamilliyi eyni sürətlə inkişaf etdirə bilməməsidir.
Boşluğun yarandığı yerdə isə hökmən bütlər yaranır. Tarix boyu insan özünə müxtəlif bütlər yaradıb. Bəzən daşdan, bəzən qızıldan, bəzən hakimiyyətdən, bəzən də ideologiyadan. Müasir dövrdə bütlərin şəkli dəyişsə də, mahiyyəti dəyişməyib. İnsan yenə də özündən böyük görünən bir qüvvəyə sığınmaq istəyir.
Əslində insanların müxtəlif dini fiqurlara, təriqətlərə, mövhumata və ya qaranlıq dünyanın simalarına yönəlməsinin səbəbini yalnız onların fəaliyyətində axtarmaq düzgün olmazdı. Səbəb daha dərindir. İnsanlar onlara görə deyil, öz daxilindəki ehtiyaclara görə həmin istiqamətlərə yönəlirlər. Çünki ümidsizlik insanı həqiqətdən çox təsəlliyə yaxınlaşdırır.
Bu gün insanların içində böyük bir boşluq yaranıb. Bu səbəbdən də cəmiyyət sürətlə mənəvi aşınmaya məruz qalır. Milli-mənəvi dəyərlər adı altında yad ideologiyalar təbliğ edilir, insanlar isə addım-addım cəhalət bataqlığına sürüklənirlər. Kütlə hələ nəyi qəbul edib-etmədiyini tam dərk etməyən uşaq kimidir; onu hara yönəldirlərsə, ora da gedir.
Bu səbəbdən hansısa din xadiminin böyük izdihamla dəfn olunması təəccüb doğurmamalıdır. Təkcə din xadimləri deyil, qaranlıq dünyanın avtoritetləri, hətta “qanuni oğru” adlandırılan şəxslər də bəzən eyni izdihamla son mənzilə yola salınırlar. Bu hadisələrə sadəcə fərdlərin nüfuzu kimi baxmaq doğru olmaz. Bunlar cəmiyyətin daxilindəki mənəvi boşluğun və sosial narazılığın əlamətləridir.
Bəs nə baş verdi ki, minlərlə insan könüllü şəkildə mövhumata, fanatizmə və qaranlıq dünya qəhrəmanlarına üz tutdu?
Səbəblər göz qabağındadır. Xarici ideoloji təsirlər, sosial bərabərsizliyin dərinləşməsi, qanunların hər zaman işlək olmaması, ədalətsizlik hissinin güclənməsi, korrupsiya və özünü ziyalı hesab edən bəzi şəxslərin qısa siyasi və şəxsi maraqlar naminə xurafatı təşviq etməsi bu prosesin əsas qaynaqlarıdır.
Tarix göstərir ki, cəmiyyətlərdə ədalət zəiflədikcə xurafat güclənir. İnsan qanunlara inanmadıqda qeyri-adi qüvvələrə inanmağa başlayır. Məhkəmədə haqqını tapa bilməyən adam haqqı başqa yerdə axtarır. Dövlətə güvənməyən insan başqa himayədarlar axtarır. Beləcə, rasional düşüncənin yerini emosional bağlılıq tutur.
Qaranlıq dünya fenomeninin kökündə də eyni psixologiya dayanır. Normal cəmiyyətdə qəhrəman qanuna xidmət edən insan olur. Lakin qanunun nüfuzu zəiflədikdə bəzi insanlar gücü hüquqdan üstün tutmağa başlayırlar. Vicdanın yerini nüfuz, haqqın yerini qüvvə, ləyaqətin yerini qorxu tutur. Bu isə mənəvi deqradasiyanın ən təhlükəli mərhələsidir.
Kütlə əksər hallarda düşüncə ilə deyil, emosiyalarla hərəkət edir. Qorxu ilə idarə olunan kütlə fanatizmə meyllənir. Ümidini itirmiş kütlə xilaskar axtarır. Mənəvi dayağını itirmiş kütlə isə ilk qarşısına çıxan ideologiyanın arxasınca gedir. Buna görə də cəmiyyətin əsas vəzifəsi insanlara nə düşünəcəklərini deyil, necə düşünəcəklərini öyrətməkdir.
Türk düşüncəsində ideal insan anlayışı həmişə mövcud olmuşdur. Dədə Qorqudun müdrikliyi, ağsaqqal institutunun nüfuzu və qədim türk dünyasının mənəvi sistemi göstərir ki, türk insanı yalnız gücə deyil, hikmətə də dəyər verib. Türkün idealı qorxu yayan adam deyil, yol göstərən adam olub. Ən böyük nüfuz mənəvi üstünlükdən doğub.
Bu gün də cəmiyyətin ehtiyacı yeni bütlərə deyil, yeni düşüncəyədir. İnsanları arxasınca aparan fanatik liderlərə deyil, düşünməyə sövq edən müdrikliyədir. Çünki millətləri xilas edən kor inam deyil, şüurlu inamdır; fanatizm deyil, mənəvi məsuliyyətdir.
Millətin gələcəyini təmin etmək üçün ilk növbədə insanın daxilindəki boşluq doldurulmalıdır. Lakin bu boşluq xurafatla doldurula bilməz. O, elm ilə doldurulmalıdır. Təhsil ilə doldurulmalıdır. Milli özünüdərk ilə doldurulmalıdır. Ədalət duyğusu ilə doldurulmalıdır. İnsan öz həyatının mənasını dərk etməli, özünü yalnız istehlakçı deyil, həm də mənəvi məsuliyyət daşıyan şəxsiyyət kimi görməlidir.
Tarixin ən böyük dərslərindən biri budur ki, millətlər əvvəlcə qəlblərində, sonra meydanlarda məğlub olurlar. Ruhunu itirən cəmiyyət gec-tez istiqamətini də itirir. Buna görə də bu gün əsas məsələ iqtisadi və ya siyasi problemlərdən daha dərindir. Söhbət insan ruhundan gedir. Söhbət insanın daxilində yaranan boşluğun hansı dəyərlərlə doldurulacağından gedir.
Əgər bu boşluğu həqiqət, elm, ədalət və mənəvi məsuliyyət doldurarsa, millət yüksələcək. Əgər onu xurafat, qorxu, fanatizm və saxta bütlər doldurarsa, deqradasiya davam edəcək.
Çünki bir millətin taleyi ilk növbədə onun insanlarının qəlbində həll olunur. Qəlbində işıq olan xalq gələcəyini qurur. Qəlbində boşluq olan xalq isə başqalarının yazdığı taleyi yaşamağa məhkum olur.
