Müasir dövr texnologiyanın, informasiya axınının və kütləvi mədəniyyətin hökm sürdüyü bir əsrdir. Artıq cəmiyyətləri yalnız siyasət və iqtisadiyyat idarə etmir; televiziya, sosial media, musiqi sənayesi, reklam və şou-biznes də insanın dünyagörüşünü formalaşdıran əsas güclərdən birinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən şou-biznesə sadəcə əyləncə sahəsi kimi baxmaq böyük yanılmadır. O, həm də dəyərlər istehsal edən, zövqləri formalaşdıran və yeni həyat tərzi yaradan ideoloji institutdur.
Heç bir cəmiyyət dəyərsiz yaşaya bilməz. İnsan yalnız çörəyə deyil, həm də mənaya ehtiyac duyur. O, yaşadığı həyatın niyə yaşanmağa dəyər olduğunu bilmək istəyir. Əgər cəmiyyət bu mənanı elm, fəlsəfə, milli mədəniyyət, ailə və yüksək incəsənət vasitəsilə təqdim edə bilmirsə, yaranan boşluğu başqa qüvvələr doldurmağa başlayır. Tarixin dəyişməyən qanunlarından biri də budur: mənəvi boşluq heç vaxt uzun müddət boş qalmır.
Müasir şou-biznesin müəyyən hissəsi məhz bu boşluğun yaranmasına təsir göstərir. Şöhrətin zəhmətdən üstün tutulması, bədənin əmtəəyə çevrilməsi, qalmaqalın istedaddan daha çox diqqət çəkməsi, istehlakçılığın həyat fəlsəfəsi kimi təqdim edilməsi insanın daxili aləmini tədricən zəiflədir. İnsan öz dəyərini şəxsiyyətində deyil, görünüşündə, izləyici sayında və maddi imkanlarında axtarmağa başlayır. Belə bir mühitdə mənəviyyat ikinci plana keçir.
Lakin insan yalnız istehlak edən canlı deyil. O, eyni zamanda mənəvi varlıqdır. Onun daxilində həmişə həqiqətə, ədalətə, müqəddəsliyə və əbədiyyətə yönələn bir ehtiyac yaşayır. Bu ehtiyac ödənilmədikdə, insan alternativ yollar axtarır. Məhz burada din yenidən güclü cazibə mərkəzinə çevrilə bilir.
Burada diqqət çəkən paradoks meydana çıxır. Bayağılıq artdıqca, ona qarşı etiraz da güclənir. Tarixdə dəfələrlə müşahidə olunub ki, mənəvi aşınma dövrlərində dini hərəkatlar daha geniş dəstək qazanmışdır. Bunun səbəbi təkcə dini təbliğat deyil, həm də insanların həyatlarında itirdikləri mənanı yenidən tapmaq istəkləridir. Beləliklə, şou-bizneslə dini yüksəliş ilk baxışdan ziddiyyətli görünsə də, müəyyən hallarda biri digərinin sosial zəminini hazırlaya bilir.
Ancaq burada mühüm bir fərq var. Dinin güclənməsi ilə dini fanatizmin güclənməsi eyni hadisə deyildir. Din insanı əxlaqa, mərhəmətə, vicdana və məsuliyyətə çağırdıqda cəmiyyət üçün müsbət rol oynaya bilər. Fanatizm isə dini düşüncəni ideoloji silaha çevirərək fərqli düşüncəyə qarşı dözümsüzlük yaradır. Mənəvi böhran dövrlərində bu iki istiqamət bəzən bir-birinə qarışır və insanlar dini həqiqətdən daha çox dini şüarlara sığınırlar.
Fəlsəfənin baxış bucağından məsələ daha dərindir. Hər ifrat öz əksini yaradır. Bu, dialektik inkişafın əsas prinsiplərindən biridir. İfrat azadlıq məsuliyyətsizliyə çevriləndə insanlar nizam-intizam axtarırlar. İfrat istehlakçılıq mənəvi aclıq yaratdıqda insanlar müqəddəs dəyərlərə üz tuturlar. İfrat fərdiyyətçilik insanı tənhalaşdırdıqda o, yenidən kollektiv kimlik və mənsubiyyət axtarmağa başlayır. Deməli, ifrat şou mədəniyyətinin yaratdığı böhran müəyyən şəraitdə dini və ya başqa ideoloji cərəyanların güclənməsi üçün münbit zəmin yarada bilər.
Burada əsas problem din deyil, tarazlığın itirilməsidir. Sağlam cəmiyyət nə bayağı əyləncə üzərində, nə də kor-koranə fanatizm üzərində qurula bilər. Hər iki ifrat insanın azad düşüncəsini məhdudlaşdırır. Birincisi insanı ehtiraslarının əsirinə çevirir, ikincisi isə düşünmədən itaət etməyə sövq edir. Hər ikisinin ortaq cəhəti insanın daxili azadlığını zəiflətməsidir.
Milli-mənəvi dəyərlər məhz bu tarazlığı qoruyan əsas sütundur. Çünki milli mədəniyyət insanı nə həyatdan uzaqlaşdırır, nə də mənəviyyatdan məhrum edir. O, həm estetik zövqü, həm əxlaqı, həm də azad düşüncəni bir araya gətirə bilir. Güclü ailə, keyfiyyətli təhsil, klassik ədəbiyyat, milli musiqi, fəlsəfə və elm cəmiyyətin mənəvi immunitetini formalaşdırır. Belə cəmiyyətlərdə nə bayağılıq asanlıqla hakim olur, nə də ifrat ideologiyalar geniş yayılır.
Məsələnin siyasi tərəfi də vardır. Tarix boyu həm hakimiyyətlər, həm də müxtəlif ideoloji qruplar mənəvi boşluqlardan istifadə etməyə çalışmışlar. İnsan öz kimliyini itirdikdə onu istənilən ideologiyanın tərəfdarına çevirmək daha asan olur. Buna görə də milli kimliyin, mədəniyyətin və tənqidi düşüncənin qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də dövlət təhlükəsizliyi məsələsidir.
Bununla belə, bütün məsuliyyəti yalnız şou-biznesin üzərinə qoymaq doğru olmaz. Şou-biznes cəmiyyəti formalaşdırdığı kimi, cəmiyyət də şou-biznesi formalaşdırır. Tələb olmasa, təklif də uzunömürlü olmaz. Buna görə məsuliyyət media qurumları, təhsil sistemi, ailə, dövlət institutları, ziyalılar və hər bir fərdin üzərinə düşür. Cəmiyyət hansı dəyərləri alqışlayırsa, zamanla həmin dəyərlər hakim mədəniyyətə çevrilir.
Nəticə etibarilə, şou-biznesin mənəviyyatdan uzaqlaşaraq cəmiyyətə nəzarətsiz şəkildə nüfuz etməsi müəyyən şəraitdə dini meyllərin güclənməsinə zəmin yarada bilər. Lakin bu, dinin deyil, mənəvi boşluğun yüksəlişidir. Boşluğu isə həmişə onu doldurmağa hazır olan bir ideya tapır. Əsas məsələ həmin boşluğu hansı ideyanın dolduracağıdır: ağıl və mənəviyyatın, yoxsa ifratların.
Sağlam gələcək yalnız bir ifratı digəri ilə əvəz etməkdə deyil, insanı yenidən düşünən, hiss edən, yaradan və məsuliyyət daşıyan mənəvi varlıq kimi yetişdirməkdədir. Cəmiyyət öz mədəniyyətini, fəlsəfəsini və milli-mənəvi dayaqlarını gücləndirə bildiyi ölçüdə həm bayağılığın, həm də fanatizmin qarşısını ala bilər. Çünki insanı qoruyan nə qorxu, nə də əyləncədir; onu qoruyan milli-mənəvj dəyərdir.
Düzgün Atalı
