Bir vaxtlar İslam dünyasında qılıncın hökm sürdüyü, sərt ideoloji mühitin hakim olduğu bir dövr yaşanırdı. Bu, sadəcə siyasi və hərbi gücün yox, həm də düşüncə üzərində nəzarətin dövrü idi. O zaman fikir azadlığı dar çərçivələrə salınır, fərqli ruhani-fəlsəfi cərəyanlara dözümsüz yanaşılırdı. Sufilik və hürufilik kimi mistik düşüncə məktəbləri isə islamın “bağında” təhlükəli meyil, hətta “qarayara” kimi qəbul edilirdi.
Bu yanaşma təsadüfi deyildi.
Çünki sufilik və hürufilik insanı daxilə yönəldirdi. Onlar Tanrını qorxu ilə deyil, sevgi ilə anlamağa çağırırdı. Onlar insanı itaət edən varlıq kimi yox, dərk edən varlıq kimi görürdü. Bu isə hakim ideoloji sistem üçün təhlükəli idi. Çünki düşünən insan idarə olunan insandan fərqlidir.
Ona görə də bu cərəyanlar sadəcə tənqid edilmədi.
Bir vaxtlar sufiləri də, hürufiləri də qanına qəltan etdilər. Onların sözünü kəsmək üçün qılıncdan istifadə etdilər. Fikir susduruldu, ruh boğuldu. Din isə bir çox hallarda mənəvi yol olmaqdan çıxaraq, siyasi və sosial güc alətinə çevrildi. Qorxu, itaət və təkrara əsaslanan bir sistem formalaşdı.
Amma tarix heç vaxt bir nöqtədə donub qalmır.
Zaman keçdikcə insan dəyişir, onun ehtiyacları dəyişir, sualları dəyişir. Qılıncın gücü azalır, sözün gücü artır. Və bu dəyişikliklə birlikdə dini mühit də transformasiya olunmağa başlayır.
Bu gün biz tam fərqli bir mənzərənin şahidiyik.
Bir vaxtlar kənarlaşdırılan, rədd edilən sufilik və hürufilik indi yenidən dini mühitin içində yer alır. Amma bu qayıdış sadəcə ideoloji deyil — bu, ehtiyacın diktə etdiyi qayıdışdır. Çünki formal, mexaniki və təkrar üzərində qurulmuş dini dil artıq insanı qane etmir. İnsan daha dərin məna axtarır. Daha çox ruh, daha çox hiss, daha çox iç səs istəyir.
Və bu səsi o, bir vaxtlar susdurulmuş cərəyanlarda tapır.
Yəni dünən “qarayara” kimi damğalanan sufilik və hürufilik, bu gün dini boşluqları dolduran mənəvi qaynağa çevrilib. Bu, təkcə ideoloji dəyişiklik deyil — bu, tarixi paradoksdur.
Bu paradoksu ən açıq şəkildə ictimai mərasimlərdə görmək mümkündür.
Yas məclislərində, dini toplantılarda artıq yalnız klassik dini mətnlər yox, həm də dərin mənəvi qat daşıyan poetik nümunələr səslənir. Füzulinin qəzəlləri ilə insanın qəlbinə toxunmağa çalışılır, Nəsiminin misraları ilə varlıq və insan anlayışına yeni çalar verilir. Bu, təsadüfi seçim deyil — bu, boşluğu doldurma cəhdidir.
Bəzən isə bu proses daha da irəli gedir. Fərqli düşüncə sahiblərinin, o cümlədən ənənəvi dini çərçivədən kənarda olan fikir adamlarının kəlamları belə bu mühitə daxil edilir. Bu, artıq bir şeyin açıq göstəricisidir: din təkbaşına yetmir və özünü yaşatmaq üçün başqa qaynaqlara üz tutur.
Digər tərəfdən, tarixin özü də yenidən yozulur.
Din xadimləri dini insanlara daha yaxın və qəbulolunan göstərmək üçün tarixi şəxsiyyətləri yeni formada təqdim etməyə başlayır. Babək Xürrəminin belə İmam Hüseyn aşiqi kimi təqdim olunması bu tendensiyanın bariz nümunəsidir. Bu, sadəcə tarixi təhrif yox, ideoloji uyğunlaşdırmadır. Məqsəd isə aydındır — dini yaşatmaq, onu cəmiyyət üçün mənalı saxlamaq.
Amma burada bir sual yaranır:
Əgər din özünü yaşatmaq üçün bir vaxtlar inkar etdiyi düşüncələrə möhtac qalırsa, bu nə deməkdir?
Bu, zəiflikdirmi, yoxsa transformasiya?
Bəlkə də bu, hər ikisidir.
Çünki hər bir sistem zamanla ya sərtləşib qırılır, ya da dəyişib uyğunlaşır. Din də istisna deyil. O da ya qapanır və sönür, ya da açılır və yaşayır.
Bu gün gördüyümüz isə ikinci prosesdir — uyğunlaşma.
Amma bu uyğunlaşma öz içində bir həqiqəti gizlədir:
Bir vaxtlar qılıncla susdurulan ruhlar, bu gün dinin yaşaması üçün zəruri hala gəlib.
Bu, təkcə tarixi ironiyadırmı?
Xeyr. Bu, həm də bir dərsdir.
Çünki fikir öldürülə bilməz. Onu susdurmaq olar, amma yox etmək olmaz. O, zamanla başqa formada geri qayıdır. Və bəzən elə qayıdır ki, onu susduran sistemin özünə nəfəs verir.
Bu gün biz məhz bunu yaşayırıq.
Artıq qılıncın dövrü bitib. Artıq zorla qəbul etdirmək mümkün deyil. İnsan düşünmək istəyir, anlamaq istəyir, hiss etmək istəyir.
İndi sözün dövrüdür.
İndi düşüncənin dövrüdür.
İndi ruhun dövrüdür.
Və bəlkə də ən kəskin həqiqət budur:
Dünən susdurulanlar olmasaydı, bu gün dinin danışacaq sözü də olmazdı.
Düzgün Atalı
