Ehkam və Azad İdrak
Din insan tarixinin ən qədim mənəvi hadisələrindən biridir. O, insana həyatın mənası, ölüm, Tanrı, yaxşılıq və pislik haqqında cavablar verməyə çalışır. Lakin dinin bir mühüm xüsusiyyəti də vardır: din yalnız inam deyil, həm də ehkamdır.
Ehkamın mahiyyəti budur ki, müəyyən həqiqətlər artıq müəyyən edilmiş sayılır. İnsandan onları araşdırmaqdan əvvəl qəbul etmək tələb olunur. Bu həqiqətlərə şübhə etmək, onları rədd etmək və ya başqa cür düşünmək isə dini sistemdən asılı olaraq küfr, azğınlıq və ya imansızlıq kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada insan düşüncəsinin qarşısına fundamental bir sual çıxır:
İnsan həqiqəti qəbul etməlidir, yoxsa həqiqəti dərk etməlidir?
Əgər həqiqət yalnız qəbul edilməli bir hökmə çevrilirsə, insanın idrakı ikinci plana keçir. Çünki idrak sual verir, şübhələnir, müqayisə edir, araşdırır və nəticəyə özü gəlmək istəyir. Ehkam isə nəticəni əvvəlcədən müəyyənləşdirir və insandan ona tabe olmağı tələb edir.
Bu baxımdan ehkamla azad düşüncə arasında təbii bir gərginlik yaranır.
İnsan “Niyə?” soruşduğu anda artıq ehkamın sərhədinə toxunur. Çünki ehkam üçün əsas məsələ çox vaxt “nə deyilib?” sualıdır; azad idrak üçün isə “bu niyə belədir?” sualı.
İnamın gücü qəbul etməkdə, idrakın gücü isə anlamaqdadır.
İnsan yalnız qəbul etməklə mənəvi varlığa çevrilmir. Qəbul etdiyi həqiqətin mənasını dərk etmədikcə onun inamı şəxsi mənəvi mövqeyə yox, itaətə çevrilə bilər.
Əlbəttə, dindar insan üçün müəyyən inanclar müqəddəs və mütləq həqiqət sayıla bilər. Lakin fəlsəfə başqa bir müstəvidə dayanır. Fəlsəfə heç bir sualı yalnız “belə deyilib” cavabı ilə bağlamaq istəmir. Fəlsəfənin ruhu sualdır. Sual isə düşüncənin azadlığının başlanğıcıdır.
Əgər insanın hər hansı hökmü qəbul etməməsi avtomatik olaraq küfr adlandırılırsa, burada daha dərin bir problem meydana çıxır: insanın vicdanı ilə hökm arasında seçim kimin ixtiyarındadır?
İnsan öz vicdanının qarşısında da məsuliyyət daşıyır. O, yalnız nəyi qəbul etdiyinə görə deyil, niyə qəbul etdiyinə görə də məsuliyyət daşımalıdır.
Əsl mənəviyyat kor-koranə itaət deyil. Mənəviyyat insanın öz daxilində həqiqət axtarması, doğru ilə yanlışı ayırmaq üçün düşünməsi və seçdiyi mövqeyin məsuliyyətini daşımasıdır.
Bu səbəbdən din ilə fəlsəfə arasındakı əsas fərqlərdən biri belə görünür: din cavabı müqəddəsləşdirə bilər, fəlsəfə isə sualı yaşadır.
İnsan sual verməkdən qorxduğu gün düşünməkdən də uzaqlaşır. Düşünməkdən uzaqlaşdığı gün isə başqasının verdiyi cavablarla yaşamağa başlayır.
Bəlkə də insanın ən böyük azadlığı istədiyini etmək deyil, düşünə bildiyini düşünmək və düşündüyünü vicdanla sorğulamaqdır.
Çünki həqiqət qorxudan qorunmağa ehtiyac duymur.
Həqiqət sualdan qaçmır.
Həqiqət sorğulandıqca daha dərindən dərk olunur; ehkam isə sorğulandığı anda öz sərhədlərini göstərir.
