Amma o, təşkilatlanmış və yönləndirilmiş formaya keçdikdə, artıq fərdi məsələ olmaqdan çıxır və ictimai-siyasi faktor halına gəlir. Bu nöqtədə dövlətin müdaxiləsi zəruri olur. Əks halda, azadlıq adı altında nəzarətsizlik yaranır ki, bu da xarici təsirlərin yayılması üçün əlverişli mühit formalaşdırır.
Eyni məntiq ideoloji sahəyə də aiddir. Fikir plüralizmi cəmiyyətin inkişafı üçün vacibdir. Lakin bu plüralizm milli maraqlar çərçivəsində qalmalıdır. Əgər ideoloji müxtəliflik xarici güclərin təsir alətinə çevrilirsə, bu artıq azadlıq yox, yönləndirilmiş prosesdir.
Burada dövlətin qarşısında duran əsas vəzifə balans tapmaqdır. Bir tərəfdə sərt nəzarət modeli dayanır ki, bu model qısa müddətdə sabitlik yaratsa da, uzun müddətdə narazılıq və radikallaşma doğurur. Digər tərəfdə isə tam açıq sistem var ki, bu da xarici təsirlərin sərbəst yayılmasına şərait yaradır.
Ən çətin, amma ən effektiv yol bu iki ifrat arasında yerləşir. Dövlət həm prinsipial, həm də ağıllı olmalıdır. Təhlükəni ümumiləşdirmədən, konkret şəkildə müəyyən etməli və hədəfləməlidir. Əks halda, fərqli düşünən hər kəsi potensial təhlükə kimi görmək, cəmiyyətin özünü zəiflədən faktora çevrilir.
Çünki cəmiyyətin gücü təkcə onun ideoloji vahidliyində deyil, həm də daxili dayanıqlığında ölçülür. Əgər dövlət öz vətəndaşlarının böyük hissəsini şübhəli kateqoriyaya daxil edirsə, bu artıq təhlükənin qarşısını almaq deyil, onu genişləndirmək deməkdir.
Bu baxımdan milli birlik anlayışı daha dəqiq formalaşdırılmalıdır. Milli birlik eynilik deyil. Milli birlik fərqliliklərin vahid çərçivədə idarə olunmasıdır. Bu çərçivənin əsasını isə üç fundamental prinsip təşkil edir: dövlətə sədaqət, milli kimliyin qəbul edilməsi və xarici ideoloji asılılıqlardan uzaq durmaq.
Əgər bu prinsiplər təmin olunarsa, müxtəliflik təhlükə yox, gücə çevrilə bilər. Əks halda isə, ən kiçik fərq belə parçalanma səbəbinə çevriləcək.
Tarix bu baxımdan kifayət qədər dərs verir. İdeoloji boşluq yaşayan cəmiyyətlər həmişə xarici təsirlərin meydanına çevrilib. Güclü milli ideyaya sahib olan cəmiyyətlər isə müxtəlifliyə baxmayaraq, daxili bütövlüyünü qoruyub.
Azərbaycan bu iki yolun kəsişməsində dayanır. Ya milli ideya aydın və güclü şəkildə formalaşdırılacaq, ya da mövcud boşluq müxtəlif xarici təsirlər tərəfindən doldurulacaq.
Manifestvari sonluq
Milli birlik arzulanmır — qurulur.
O, şüarlarla deyil, sədaqətlərin istiqaməti ilə müəyyən olunur.
Əgər bir millətin daxilində:
sədaqətlər parçalanıbsa
ideoloji mərkəzlər xaricdədirsə
milli ideya zəifdirsə
onda o cəmiyyət vahid görünə bilər, amma vahid deyil.
Unutmaq olmaz:
Milləti parçalayan fərqlilik deyil — istiqamətsizlikdir.
İstiqaməti olmayan cəmiyyət isə gec-tez başqalarının istiqamətinə girir.
Seçim sadədir, amma sərtdir:
Ya milli ideya qurulacaq
ya da milli birlik haqqında danışmaq mənasız olacaq.
