Cəmiyyətdə əxlaqi aşınma dərinləşdikcə, paradoksal şəkildə dini-xurafata meyl də artır. İlk baxışda bu ziddiyyətli görünür. Çünki zahirdə dindarlığın artdığı təsəvvürü yaranır. Amma diqqətlə baxdıqda görünür ki, burada söhbət mənəviyyatdan yox, qorxu psixologiyasından və düşüncə böhranından gedir.
Əxlaq zəiflədikcə insan daxilən boşalmağa başlayır. Vicdanın, məsuliyyət hissinin və düşüncə mədəniyyətinin yerini isə qorxu, fanatizm və kor itaət tutur. Belə məqamlarda cəmiyyətin bir hissəsi çıxış yolunu azad düşüncədə, elm və maarifdə deyil, keçmişin sərt qayda-qanunlarında axtarmağa başlayır. O zaman şüurlarda bu deyim formalaşır: “Qurban olum Məhəmmədin şəriətinə…”
Əslində bu cümlə çox şeyi açır. İnsanlar əxlaqı insan şüurunun, vicdanın və mədəni inkişafın məhsulu kimi deyil, yalnız dini qadağaların nəticəsi kimi görməyə başlayırlar. Yəni sanki insan yalnız qorxu ilə, cəza ilə və itaətlə “düz yolda” qala bilər. Bu düşüncə isə cəmiyyətin daxili zəifliyinin göstəricisidir.
Halbuki həqiqi əxlaq, insanın daxilindən gələn məsuliyyətdir.
Kamera olmayanda da oğurluq etməməkdir.
Qorxmadığı halda da yalan danışmamaqdır.
Cəza ehtimalı olmadan da ədalətli qalmaqdır.
Əgər insan yalnız cəhənnəm qorxusuna görə “yaxşıdırsa”, bu artıq mənəviyyat deyil, psixoloji nəzarətdir. Çünki vicdanla yaşayan insanın əxlaqı daxildən gəlir, qorxu ilə yaşayanın “əxlaqı” isə xaricdən idarə olunur.
Tarix boyu da bir çox hakimiyyətlər bunu çox yaxşı anlayıblar. Cəmiyyətlərdə sosial çürümə, ədalətsizlik və mənəvi böhran artdıqca dini şüarlar daha çox qabardılıb. Çünki düşünən insanı idarə etmək çətindir, qorxan insanı isə asandır. Sual verən insan təhlükəlidir, itaət edən insan isə sistem üçün rahatdır. Buna görə də bir çox hallarda dinin mənəvi tərəfi yox, itaət yaradan tərəfi ön plana çıxarılıb.
Bu gün sosial şəbəkələrə, televiziya məkanına və ümumi ictimai atmosferə baxdıqda qəribə bir mənzərə yaranır: bir tərəfdən bayağılıq, aqressiya, rüşvət, saxtakarlıq və mənəvi aşınma artır, digər tərəfdən isə xurafatçı çıxışlar, mövhumat və kor dini təbliğ geniş yayılır. Bu iki proses əslində bir-birini qidalandırır. Çünki düşüncə zəiflədikcə insan ya həzzə, ya da fanatizmə qaçır. Hər iki halda isə sağlam təfəkkür itir.
Məhz buna görə aydınlar susmamalıdır.
Çünki aydının susduğu yerdə meydanı xurafatçılar tutur.
Filosof danışmayanda fanatik danışır.
Alim geri çəkiləndə mövhumat önə çıxır.
Cəmiyyətə yalnız qışqıran vaizlər deyil, düşünən beyinlər lazımdır. İnsanlara qorxu yox, şüur lazımdır. Çünki cəhalət yalnız savadsızlıq deyil — cəhalət düşünməkdən imtina etməkdir.
Biz insanlara öyrətməliyik ki, əxlaqın mənbəyi yalnız dini mətnlər deyil. İnsanlıq, vicdan, hüquq, mədəniyyət və şüur da əxlaq yaradır. Əks halda hər böhran dövründə cəmiyyət yenidən sərt dini şüarlara sarılacaq və bunu nicat yolu hesab edəcək. Halbuki nicat fanatizmdə deyil, maariflənmədədir.
İnsanları xilas edən kor itaət deyil, azad düşüncədir.
Çünki ağıl olmayan yerdə din də asanlıqla xurafata çevrilir.
Rabil Cəfərli
