İnsan tarixi düşüncənin mərkəzində daim eyni sual dayanır: o, öz gücünə söykənərəkmi mövcud olmalıdır, yoxsa kənar bir iradəyə bağlanaraq? Bu sual sadəcə dini və ya mədəni fərqlilik deyil, insanın özünü necə dərk etməsinin fundamental formasıdır. Çünki insanın varlıq mövqeyi onun nəyə inandığından çox, özünə necə münasibət göstərməsi ilə müəyyən olunur.
Türk inanclarında insan təbiətin və varlığın ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilir. Burada o, passiv bir qəbul edən deyil, daxili qüdrətə malik, öz taleyini müəyyən edə bilən varlıqdır. Azadlıq yalnız hüquq deyil, həm də varlıq məsuliyyətidir.
Azadlıq seçim etmək deyil, seçimin nəticəsində sahib çıxmaqdır.
Bu dünyagörüşündə insan öz gücünün daşıyıcısıdır; güc kənardan verilmir, onun mahiyyətindən doğur. Ona görə də dəyər itaətdə deyil, özünü dərk edən şüurun aktivliyindədir.
Sami dini ənənələrdə isə insan daha çox öz məhdudluğu ilə tanış edilir. Onun kamilliyi özündən kənar bir gücə bağlılıq vasitəsilə mümkün sayılır. Bu bağlılıq çox zaman itaət formasında təzahür edir.
İtaət, şüurun kənar iradəyə təslim olmasıdır.
İtaət burada sadəcə davranış deyil, düşüncənin istiqamətini formalaşdıran bir varlıq halıdır. İnsan özünü dərk edən subyekt olmaqdan çıxıb yönləndirilən mövcudluğa çevrildikdə, dərk arxa plana keçir.
İtaət artdıqca, dərk azalır; qorxu isə boşluğu doldurur.
Qorxu bu sistemin görünməz dayağıdır. O, insanı təhlükədən qoruyan mexanizm kimi görünür, amma eyni zamanda azadlığın sərhədlərini daraldır. İnsan özünü qoruduğunu düşündükcə, əslində öz varlıq sahəsini kiçildir.
İtaət, şüurun özünü qoruma instinkti ilə kənar iradəyə təslim olması arasında yaranan psixoloji bir vəziyyətdir. Burada dərk genişlənmir, əksinə daralır. Qorxu isə azad seçimdən imtinanın daxili mexanizmi kimi təhlükəsizlik illüziyasını yaradır.
Qorxuya söykənən itaət azadlıq yox, vərdişdir.
Bu vərdiş zamanla asılılığa çevrilir. İnsan öz gücünü kənar mənbəyə ötürür və bunu rahatlıq kimi qəbul edir. Halbuki bu rahatlıq dərinliyin deyil, məsuliyyətdən yayınmanın nəticəsidir.
Asılılıq, şüurun öz gücündən imtina etməsidir.
Dərk yalnız azad seçim imkanının olduğu yerdə mümkündür. İtaət isə bu imkanın yerini təhlükəsizlik hissi ilə əvəz edir. İnsan çox zaman kənar iradəyə bağlanmaqla məsuliyyətdən azad olduğunu düşünür, lakin bu “azadlıq” hissi daxili gücün zəifləməsi ilə müşayiət olunan bir haldır.
Beləliklə, azadlıq və itaət arasında sadə bir qarşıdurma deyil, dərin bir varlıq problemi dayanır. Bir tərəfdə insan özünü yaradan, öz məsuliyyətini daşıyan subyekt kimi çıxış edir; digər tərəfdə isə özünü kənar iradəyə təslim edən, təhlükəsizlik illüziyasında yaşayan mövcudluq forması formalaşır.
İnsan öz gücünü unutduğu yerdə, itaət taleyə çevrilir.
Nəticə etibarilə, itaət dərkə açıq ziddiyyət deyil — o, dərk prosesini tam aradan qaldırmır, lakin onun sərbəst inkişafını və müstəqil qərara çevrilməsini məhdudlaşdıran psixoloji çərçivə yaradır. Qorxu bu çərçivənin görünməz dayağı kimi çıxış edir. İtaət artdıqca insan öz düşüncəsini daha az sorğulayır, daha çox qəbul edir; qəbul etdikcə isə dərk tənqidi gücünü itirərək vərdişə və passiv təsdiqə çevrilir.
Lakin dərk edən insan üçün itaət artıq kor-koranə bir tabeçilik ola bilməz. Dərk mövcud olduqda itaət ya şüurlu seçimə, ya da şüurlu imtinaya çevrilir. Başqa sözlə, dərk olan yerdə kor itaət yox olur — yalnız seçim və onun məsuliyyəti qalır.
Düzgün Atalı
