Beynəlxalq siyasətdə hadisələrə yalnız görünən tərəfdən baxmaq çox vaxt insanı yanlış nəticəyə aparır. Dövlətlərarası münasibətlərdə “dostluq”, “düşmənçilik”, “ədalət” kimi anlayışlardan daha çox maraqlar, strateji hesablamalar və güc balansı işləyir. Xüsusilə Yaxın Şərq kimi dünyanın ən həssas bölgələrindən birində böyük dövlətlərin siyasəti emosiyalarla deyil, uzunmüddətli geosiyasi planlarla idarə olunur.
Bu baxımdan ABŞ–İran münasibətlərinə diqqətlə baxdıqda maraqlı bir reallıq ortaya çıxır: Vaşinqton illərlə İranı zəiflətməyə çalışsa da, onu tamamilə sıradan çıxarmaq istiqamətində həlledici addım atmır. Çünki İranın bölgədə “təhlükə amili” kimi qalması Amerikanın strateji maraqları üçün müəyyən mənada faydalıdır.
Əgər regionda İran kimi hərbi-siyasi təsir gücünə malik, ideoloji iddiaları olan və qonşularına təzyiq göstərən bir dövlət olmasa, Körfəz ərəb monarxiyalarının ABŞ təhlükəsizlik çətirinə əvvəlki qədər ehtiyacı qalarmı? Bu sual təsadüfi deyil. Çünki Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Bəhreyn və digər ərəb dövlətləri uzun illərdir təhlükəsizliklərini əsasən Amerika hərbi sistemlərinə və Vaşinqtonun regional varlığına bağlayıblar. Bunun əsas səbəblərindən biri də İran faktorudur.
İran təhlükəsi ABŞ üçün bölgədə bir neçə strateji üstünlük yaradır.
Birincisi, Amerika Yaxın Şərqdəki hərbi bazalarının legitimliyini qoruyur. Əgər “ortaq təhlükə” anlayışı zəifləsəydi, bölgə dövlətləri xarici hərbi varlığa daha çox etiraz etməyə başlayardı.
İkincisi, Körfəz ölkələrinin milyardlarla dollarlıq silah alışları davam edir. ABŞ dünyada ən böyük silah ixracatçılarından biridir və Yaxın Şərq bu bazarın əsas mərkəzlərindən sayılır. İran xofu isə bu alışların əsas psixoloji və siyasi səbəblərindən biridir.
Üçüncüsü, enerji yollarına nəzarət məsələsi var. Hörmüz boğazı dünya enerji təhlükəsizliyinin əsas damarlarından biridir. İranın burada yaratdığı risk ABŞ-a həm bölgədə aktiv qalmaq, həm də qlobal enerji siyasətində təsir imkanlarını saxlamaq üçün əlavə əsas verir.
Ancaq məsələyə sadə konspirasiya nəzəriyyəsi kimi baxmaq da doğru olmaz. ABŞ və İran arasında real qarşıdurma mövcuddur. İranın nüvə proqramı, proksi silahlı qrupları və bölgədə genişlənən təsiri Vaşinqton üçün ciddi problemdir. Lakin ABŞ üçün başqa bir qorxu da var: İranın tam çöküşü nəticəsində bölgənin nəzarətsiz xaosa sürüklənməsi.
İraq nümunəsi bunu açıq göstərdi. Saddam Hüseyn devrildikdən sonra ölkədə yaranan boşluq terror qruplarının, məzhəb savaşlarının və regional qarşıdurmaların güclənməsinə səbəb oldu. ABŞ həmin təcrübədən sonra Yaxın Şərqdə “tam dağıt və yenidən qur” siyasətinin ağır nəticələrini gördü.
Bu səbəbdən bu gün bölgədə qəribə bir siyasi mənzərə yaranıb: nə İran tam məğlub edilir, nə də tam sərbəst buraxılır.
Daha çox “idarə olunan qarşıdurma” modeli qorunur. Yəni tərəflər bir-birini zəiflədir, sanksiyalar tətbiq edir, təzyiq göstərir, amma tam həlledici toqquşmadan yayınırlar. Çünki belə bir müharibənin nəticəsi nəinki İran üçün, bütün region və dünya iqtisadiyyatı üçün ağır ola bilər.
Bütün bunlar göstərir ki, beynəlxalq siyasətdə dövlətlər bəzən düşməni tam məhv etməyə çalışmırlar. Əksinə, onu müəyyən səviyyədə təhlükə kimi saxlayırlar ki, regional balans və öz strateji təsirləri davam etsin.
Yaxın Şərqin bugünkü reallığı da məhz budur: xalqlar qorxu içində yaşayır, dövlətlər təhlükə üzərindən silahlanır, böyük güclər isə bu qorxu balansı üzərindən öz təsir dairələrini qoruyurlar.
Çünki dünya siyasətində bəzən sülhdən daha faydalı olan şey idarə olunan gərginlik olur.
