Bəzən bir xalqın ən böyük faciəsi torpağının işğalı olmur. Ən böyük faciə onun düşüncəsinin, ruhunun, özünə baxışının işğal edilməsidir. Xarici güclər bir milləti məğlub etmək üçün həmişə silaha sarılmırlar; bəzən onlar dillərə girirlər, zehinlərə yerləşirlər, inamları dəyişirlər, insanın öz kökünə yadlaşmasına çalışırlar. Beləcə insan öz evində yaşayır, öz dilində danışır, amma başqa mərkəzlərin düşüncəsi ilə düşünür, başqa iradələrin baxışı ilə dünyaya baxır.
Bu gün türk dilində danışıb, lakin düşüncə tərzi ərəb, fars və ya rus imperiya zehniyyətinin təsiri altında formalaşan insanların mövcudluğu təsadüfi deyil. Bu, əsrlərlə davam edən siyasi, dini və mədəni təsirlərin nəticəsidir. İmperiyalar yalnız sərhədləri işğal etmirlər; onlar insanın ruhuna hakim olmağa çalışırlar. Çünki ruhu dəyişən millətin gələcəyini də dəyişmiş olur.
Rus imperiyası türk xalqlarını öz kökündən uzaqlaşdırmaq üçün onların tarixini yenidən yazdı, milli aristokratiyanı sıradan çıxardı, rusdilli düşüncə modelini “mədəniyyət” adı ilə təqdim etdi. Bir çox insan ana dilində danışsa da, hadisələrə Moskvanın gözü ilə baxmağa alışdı. Digər tərəfdən, fars-molla təfəkkürü türk insanının milli kimliyini ikinci plana ataraq onu yalnız dini kimlik içində əridib itaətkar topluma çevirməyə çalışdı. Ərəb dini təəssübü isə bəzən türkün öz qədim mənəvi yaddaşını “cahiliyyə” adı ilə aşağıladı. Beləcə insan öz soyuna, öz tarixinə, öz mifologiyasına yadlaşdırıldı.
Ən təhlükəli insan isə düşmənin ordusunda duran deyil; öz millətinin içində yaşayıb, düşüncə olaraq başqa mərkəzlərə xidmət edən insandır. Çünki o, artıq fərqində olmadan milli şüuru içəridən aşındırır. O, öz xalqının tarixini kiçildir, özgənin tarixini böyüdür. Öz milli dəyərlərinə şübhə ilə yanaşır, amma yad ideologiyalara kor-koranə bağlanır. Bu vəziyyət zamanla milli iradəni zəiflədir və toplumu mənəvi parçalanmaya aparır.
Ancaq burada mühüm bir həqiqət var: zehniyyətlə mübarizə nifrətlə deyil, şüurla aparılmalıdır. Tarix göstərir ki, qəzəb qısa müddətli təsir yaradır, düşüncə isə uzunömürlü dəyişiklik. Əgər bir insan yad təsirin altına düşübsə, onu dəyişdirəcək əsas güc təhqir deyil, milli özünüdərkdir. Millət öz mədəniyyətinə, fəlsəfəsinə, tarixinə və dilinə yenidən sahib çıxanda yad təsirlərin cazibəsi zəifləyir.
Türkün gücü yalnız qılıncında olmayıb; onun gücü dövlət ağlında, azadlıq ruhunda və göy üzünə açıq düşüncəsində olub. Orxon yazılarından tutmuş böyük imperiyalara qədər türk düşüncəsinin mərkəzində ləyaqət, iradə və azad insan anlayışı dayanıb. Həqiqi dirçəliş də məhz buradan başlayır: insanın öz kimliyini utanmadan qəbul etməsindən, öz kökünə aşağılıq kompleksi ilə deyil, inamla baxmasından.
Bir millət yalnız iqtisadiyyatla və ya ordu ilə böyük olmur. Milləti böyük edən onun düşüncə müstəqilliyidir. Əgər düşüncə əsarətdədirsə, siyasi azadlıq da uzunömürlü olmur. Buna görə də bu gün əsas savaş sərhədlərdə deyil, zehinlərdə gedir. Kim öz düşüncəsini qoruyursa, gələcəyini də qoruyur.
Və bəlkə də ən böyük vəzifə budur: türk dilində danışan insanın türk ruhu ilə düşünməsini təmin etmək. Çünki dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil — dil bir millətin yaddaşı, ruhu və dünyaya baxışıdır. Ruhunu qoruyan millət isə heç vaxt tam məğlub olmur.
