İran molla rejiminə xidmət edən çevrələrin regiondakı fəaliyyəti yalnız siyasi təsir uğrunda mübarizə ilə məhdudlaşmır. Bu prosesin daha dərin, daha uzunmüddətli və daha sistemli bir hədəfi var: cəmiyyətlərin düşüncə strukturuna nüfuz etmək, dövlətlərin sekulyar əsaslarını zəiflətmək və nəticədə ideoloji-dini idarəetmə modelinə uyğun bir ictimai-siyasi mühit formalaşdırmaq.
Bu yanaşma adətən birbaşa və açıq şəkildə deyil, mərhələli və çoxqatlı şəkildə həyata keçirilir. İlk baxışda bu çağırışlar “dəyərlərə qayıdış”, “mənəvi dirçəliş”, “ənənənin qorunması” kimi cəlbedici və emosional şüarlar altında təqdim olunur. Bu cür ifadələr cəmiyyətin hisslərinə toxunduğu üçün geniş auditoriyada rezonans yarada bilir. Lakin bu ritorikanın arxasında daha strateji bir məqsəd dayanır: dövlətin hüquqi və siyasi sistemini ideoloji təsirə açıq hala gətirmək.
Azərbaycanın mövcud sekulyar dövlət modeli uzun illər ərzində formalaşıb və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin birgə yaşamasına şərait yaradan əsas çərçivələrdən biridir. Bu modelin mahiyyəti dinin şəxsi inanc sahəsi olaraq qalması, dövlətin isə ümumi hüquq və qanunlarla idarə olunması prinsipinə əsaslanır. Bu, təkcə siyasi seçim deyil, həm də sosial sabitliyin və vətəndaş bərabərliyinin təminatıdır.
Lakin ideoloji təsir mexanizmləri məhz bu balansı hədəf alır. Cəmiyyətin həssas nöqtələri — kimlik, inanc, tarix və mənəviyyat — bu təsirin əsas alətlərinə çevrilir. Beləliklə, ideoloji mesajlar təkcə siyasi platformalarda deyil, həm də sosial mediada, dini diskurslarda və mədəni narrativlərdə öz əksini tapır.
Burada ən təhlükəli məqam ondan ibarətdir ki, bu təsir bəzən açıq düşmənçilik dili ilə deyil, “xilas”, “ədalət” və “mənəvi saflaşma” kimi pozitiv görünən anlayışlarla təqdim olunur. Cəmiyyət isə bu cür mesajlara emosional reaksiya verdiyi üçün onların arxasındakı siyasi və ideoloji məzmunu hər zaman dərhal ayırd edə bilmir.
Eyni zamanda diqqətçəkən məqamlardan biri də odur ki, bu diskurslara müxtəlif siyasi spektrlərdən insanlar qoşula bilir. Müxalifət daxilində özünü demokratik dəyərlərin tərəfdarı kimi təqdim edən bəzi şəxslərin belə bu ritorikaya yaxınlaşması ictimai müzakirələrdə ziddiyyət yaradır. Çünki demokratik sistemin əsas şərtlərindən biri sekulyar hüquq dövlətinin qorunması və ideoloji təsirlərdən azad siyasi mühitin saxlanılmasıdır.
Bu nöqtədə məsələ artıq təkcə ideoloji fərqlilik deyil, dövlət modelinin gələcəyi ilə bağlı fundamental seçim məsələsinə çevrilir. Bir tərəfdə hüquqa əsaslanan, çoxsəsliliyi və vətəndaş bərabərliyini təmin edən sekulyar dövlət konsepsiyası dayanır. Digər tərəfdə isə dini-ideoloji çərçivənin siyasi və hüquqi sistemə təsir imkanlarının artdığı bir model riski görünür.
Cəmiyyət üçün əsas çağırış da məhz buradadır: bu prosesləri emosional şüarlar səviyyəsində deyil, strateji və analitik baxışla dəyərləndirmək. Çünki dövlətin xarakteri yalnız bugünkü siyasi qərarlarla deyil, həm də bu gün formalaşan ictimai düşüncə ilə müəyyən olunur.
Sual getdikcə daha aydın və qaçılmaz hala gəlir: biz gələcəyimizi hansı model üzərində qurmaq istəyirik? Sekulyar hüquq dövlətinin təmin etdiyi sabitlik və plüralizm üzərindəmi, yoxsa ideoloji təsirlərin yön verdiyi daha məhdudlaşdırıcı bir sistem üzərindəmi?
Bu sualın cavabı təkcə siyasi mövqe deyil — həm də ictimai məsuliyyət məsələsidir. Çünki hər bir fikir, hər bir mövqe və hətta hər bir susqunluq belə gələcəyin konturlarını formalaşdırır.
