Keçmişi “şərəf” anlayışı ilə izah edən yanaşmaların tənqidi və türk kimliyinin çoxqatlı tarixi gerçəkliyi
Bu gün qarşımıza çıxan bəzi iddialar sadəcə fikir deyil, bütöv bir düşüncə sisteminin məhsuludur və “Türklər islamla şərəfləndi”kimi ifadələr də məhz belə ideoloji konstruksiyalardan biridir. Bu cümlə zahirən müsbət səslənsə də, daxilində ciddi məntiqi və tarixi problemlər daşıyır, çünki o, türk tarixini bir nöqtədən başlatmaq və onu tək bir amillə izah etmək iddiasına söykənir. Halbuki tarix nə bir cümləyə sığır, nə də bir səbəblə izah olunur; tarix çoxqatlı və mürəkkəb proseslərin nəticəsidir. Üstəlik burada söhbət tək bir müəllifdən getmir — bu tip ifadələr uzun illərdir müəyyən ideoloji çevrələrdə, xüsusilə siyasi islamçı diskursda təkrar olunaraq düşüncə şablonuna çevrilib və artıq fərdi fikir yox, kollektiv refleks kimi təqdim olunur.
Bu düşüncə modelinin mərkəzində “şərəf” anlayışı dayanır və burada əsas sual ortaya çıxır: şərəf nədir və kim onu kimə verir? Tarixmi xalqlara şərəf qazandırır, yoxsa insanlar tarixə mənəvi məna yükləyir? Şərəf etik kateqoriyadır, tarixi ölçü vahidi deyil. Tarix nə mükafatlandırır, nə də cəzalandırır — o sadəcə baş verənləri izah edir. Lakin ideoloji yanaşma bu neytral prosesi qiymətləndirmə mexanizminə çevirərək onu “şərəf qazandıran” sistem kimi təqdim edir və bununla da tarixi izah etməkdən çox, onu yönləndirir.
Halbuki reallıq daha dərin və daha qədimdir. İslamdan çox əvvəl türk dünyası təkcə mövcud deyildi, həm də özünəməxsus dünyagörüşünə sahib idi. Türklərin inanc sistemi olan tanrıçılıq sadə mifologiya deyildi; bu, kosmos, təbiət və insan arasındakı münasibəti izah edən bütöv bir düşüncə sistemi idi. Bu sistemdə göy (Tanrı), yer və insan arasında harmoniya anlayışı vardı və bu, dövlət düşüncəsinə də təsir edirdi. “Kut” anlayışı ilə hakimiyyətin ilahi legitimliyi əsaslandırılır, xaqanlıq yalnız gücə deyil, mənəvi haqqa bağlanırdı. Bu, primitiv deyil, əksinə, formalaşmış siyasi-fəlsəfi model idi.
Eyni zamanda bu dünyagörüş yalnız nəzəri deyildi — onun üzərində real və güclü dövlətlər qurulmuşdu. Göytürk imperiyası, Hun siyasi sistemi və digər erkən türk konfederasiyaları geniş coğrafiyada idarəetmə modeli yaratmış, hərbi və siyasi güc nümayiş etdirmişdi. Orxon yazıları isə bu dövlət şüurunun yazılı ifadəsi kimi ortaya çıxmışdı. Bu faktlar göstərir ki, ortada artıq formalaşmış bir kimlik, dövlətçilik ənənəsi və sivilizasiya vardı. Bu reallığı nəzərə almadan “şərəflənmə” anlayışı ilə tarixə yanaşmaq, əvvəlki minillikləri ya görməzdən gəlmək, ya da dəyərsizləşdirmək deməkdir.
İslamın qəbulundan sonra isə yeni bir mərhələ başlandı. Türk dünyası daha geniş bir sivilizasiya ilə inteqrasiya olundu, yeni dini və mədəni qat formalaşdı və bu, siyasi miqyasın genişlənməsinə səbəb oldu. Lakin bu prosesi “əvvəl yox idi, sonra yarandı” kimi təqdim etmək yanlışdır. Burada söhbət yoxdan varolmadan yox, transformasiyadan gedir. Tarixdə davamlılıq əsasdır və hər yeni mərhələ əvvəlkinin üzərində qurulur, onu inkar etmir.
Eyni sadələşdirmə “İslam türklərlə gücləndi” tezisində də özünü göstərir. Bəli, türklər İslam tarixində mühüm rol oynayıb, lakin bu sivilizasiya tək bir etnosun məhsulu deyil. Ərəb, fars, türk və digər xalqların qarşılıqlı təsiri bu sistemi formalaşdırıb. Güc anlayışını yalnız dinlə izah etmək mümkün deyil; idarəetmə bacarığı, hərbi struktur, iqtisadi imkanlar və coğrafi faktorlar bu prosesdə həlledici rol oynayıb.
Kimlik məsələsinə gəldikdə isə, onu bir mənbəyə bağlamaq ciddi səhvdir. Kimliklər dinamikdir, zamanla dəyişir və müxtəlif təsirlərin nəticəsində formalaşır. Türk kimliyi də məhz bu çoxqatlı inkişafın nəticəsidir. Onu yalnız dini çərçivəyə salmaq bu zənginliyi məhdudlaşdırmaq deməkdir. Eyni zamanda tarixə romantik “qızıl dövr” prizmasından baxmaq da problemi dərinləşdirir, çünki bu yanaşma elmi deyil, emosionaldır.
“İslamı qəbul etməyən türk dövləti göstərə bilməzsiniz” kimi iddialar isə artıq arqument yox, ritorik manipulyasiyadır. Tarix laboratoriya deyil ki, bir model seçib digərlərini siləsən. Tarix çoxvariantlıdır və müxtəlif inkişaf yollarını ehtiva edir. Əgər bir kimlik yalnız bir faktorla “tamamlanırsa”, bu, onun əvvəlki mövcudluğunu necə izah edir sualını qaçılmaz edir.
Nəticə olaraq demək olar ki, tarix kimliyi nə yüksəldir, nə də alçaldır; o sadəcə izah edir. Tarixi “şərəf” kimi mənəvi kateqoriyalarla ölçmək onu anlamaq deyil, onu ideoloji çərçivəyə salmaqdır. Keçmişi yarış meydanına çevirmək yox, onu anlamaq lazımdır. Çünki tarix tərif deyil — yaddaşdır. Və bu yaddaşı doğru oxumaq gələcək düşüncənin əsas şərtidir.
Düzgün Atalı
