Görün hansı səviyyəyə gəlib çatmışıq: özünü “ziyalı”, “alicənab”, “intellektual” və “savadlı” kimi təqdim edən adam belə, hələ də cəmiyyətin gələcəyini öz ağlında, əməyində və iradəsində deyil, Sahibi-əz-Zəmanın gəlişində axtarır.

Bu, artıq təkcə dini inanc məsələsi deyil. Bu, insanın öz məsuliyyətini kənara ötürməsi, iradəsini zəiflətməsi və düşüncəni passiv gözlənti ilə əvəz etməsidir. İnsan öz taleyini özü müəyyənləşdirmək əvəzinə onu “göydən gələcək xilaskara” bağlayanda, düşüncə tədricən fəaliyyətin yerini gözlənti ilə dəyişir. Belə bir vəziyyətdə nə azad düşüncə tam formalaşır, nə müstəqil təfəkkür güclənir, nə də tənqidi şüur işlək qalır.

Ən təhlükəli tərəf isə odur ki, bu yanaşma fərdi psixologiya səviyyəsində qalmır, ictimai düşüncə modelinə çevrilir. İnsan özünü tarixin subyekti kimi deyil, sadəcə onun müşahidəçisi kimi görməyə başlayır. Hadisələri dəyişdirən deyil, onların baş verməsini gözləyən bir şüur formalaşır. Belə şüurda təşəbbüskarlıq zəifləyir, məsuliyyət hissi arxa plana keçir, sosial problemlərin həlli isə real fəaliyyətə deyil, zamanın və qeyri-müəyyən xilaskarın gəlişinə bağlanır.

Bu təfəkkür tədricən cəmiyyətin bütün qatlarına sirayət etdikdə, nəticə daha dərin olur. Elm və təhsil sadəcə formal sahəyə çevrilir, yaradıcı fəaliyyət zəifləyir, ictimai təşəbbüs azalır. Cəmiyyət öz gələcəyini qurmaq əvəzinə onu gözləyən topluma çevrilir. Gözləmək isə zamanla həyat tərzinə çevrilir — fəaliyyətin, məsuliyyətin və iradənin yerini alır.

Burada artıq problem yalnız inanc və ya fərdi dünyagörüş deyil. Problem cəmiyyətin psixoloji strukturu ilə bağlıdır. Xilası özündə deyil, kənarda axtaran toplumlar tarix boyunca eyni aqibəti yaşayıblar: passivlik, durğunluq və zamanla geriləmə. Çünki inkişafın əsas şərti insanın öz gücünə, öz ağlına və öz əməyinə güvənməsidir.

İnam insanın mənəvi həyatında yer ala bilər. Amma o inam insanın iradəsini əvəz etməməlidir. İnam fəaliyyətin yerini tutduqda, artıq mənəvi dayağa deyil, psixoloji asılılığa çevrilir. Sağlam cəmiyyət isə inamla fəaliyyəti, ümidlə məsuliyyəti bir arada saxlayan cəmiyyətdir.

Tarix göstərir ki, böyük dəyişikliklər heç vaxt kənardan gələn xilaskarlarla baş verməyib. Onlar düşünən, təşkilatlanan, çalışan və məsuliyyət daşıyan insanların iradəsi ilə formalaşıb. Cəmiyyətlər öz taleyini öz əlinə aldığı dövrlərdə yüksəlib, onu başqasına həvalə etdiyi dövrlərdə isə zəifləyib.

Ən acı həqiqət budur ki, insan bəzən öz gücünü görmək istəmir və onu metafizik bir gözləntinin arxasında gizlədir. Halbuki, tarix insanın özündən kənarda deyil — onun düşüncəsində, əməlində və iradəsində yaranır.

Bu baxımdan, məsələ nə bir şəxsdə, nə də bir inancda deyil. Məsələ insanın özünü necə dərk etməsindədir. İnsan özünü dəyişdirici güc kimi qəbul edəndə cəmiyyət dəyişir. Özünü gözləyən varlıq kimi qəbul edəndə isə zaman onun yerinə qərar verir.

Tarix isə həmişə eyni həqiqəti təkrarlayır: gözləyənlər yox, yaradanlar qalır.